ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік 
техникалық университеті

Р. Айдарбаева 

XX ғасырдағы Қазақстан

Оқу құралы

Өскемен 
2017
ӘӨЖ: 94(574)(075.8)

Айдарбаева Р.        XX ғасырдағы Қазақстан: Оқу құралы. – Өскемен: ШҚМТУ, 2017.- 69 бет.

Оқу құралы жоғарғы оқу орындарында жаңадан  енгізілген «Қазақстанның қазіргі заманғы тарихы» пәнінің маңызды бір бөлігі – ХХ ғасыр тарихын қамтиды. Оқу құралында осы кезеңде орын алған маңызды тарихи оқиғаларға жаңаша тұрғыдан баға берілген. 
Ұсынылып отырған оқу құралы студенттердің Қазақстан тарихы пәні бойынша білімдерін тереңдетуге, семинар сабақтарына дайындалуға көмекші құрал болады.

© ШҚМТУ, 2017

Кіріспе 

XX ғасыр байтақ Ресей еліне ала құйын болып енді. Ғасырлар бойы жиылған әлеуметтік, экономикалық, демографиялық, таптық, саяси, ұлттық мемлекетаралық қайшылықтар одан әрі шиеленісе түсті. 1905-1907 тжылдардағы революция, бірінші дүниежүзілік соғыс, 1916 жылғы езілген халықтардың ұлт-азаттық революциясы, атой салған 1917 жыл, қан төгіскен азмата саоғыс, 1921-1922, 1931-1933 жылдардағы аштық, күшпен ұжымдастыру, 30-жылдардағы жаппай қуғын-сүргін, Ұлы Отан соғысы, тұтас халықтарды ата-бабасының туған жерінен қуғындау, үрім-бұтағына балта шабу, тоталитарлық режимның езгісі, Ресей империясының күйреуі, азат халықтардың егеменділігін жариялау – осының бәрі бір ғана ХХ ғасырдың еншісіне тиюі ойландырады да толғандырады, - деп жазды академик М. Қ. Қозыбаев.
Шын мәнінде, осындай түбірлі құбылыстар тарихымызда дұрыс бағланбай, біржақты  жазылып келгенін айтпасақ та болады.
Ұсынылып отырған оқу құралы тарихымыздың осы бір аса күрделі кезеңіне арналған және тың тарихи деректер негізінде жаңаша баға беруге талпыныс жасалған.

1 ҚАЗАҚСТАН ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДА

1.1 ХХ ғ.басындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай
1.2 1905-1907 жж. орыс революциясы. Қазақ ұлттық саяси элитасының қалыптасуы
1.3 Ресей бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында. 1916ижылғы ұлт-азаттық көтеріліс
1.4 Ақпан революциясы

1.1 XIX ғасырдың аяғы мен – XX ғасырдың басында Ресей империализм дәуіріне аяқ басты. Қазақстан орыс өнеркәсібі үшін бұрынғысынша өнім өткізетін аймақ, арзан шикізат көзі болып қала берді. Пайдалы кен орындарының байлығы, жұмыс күшінің арзандығы орыс және шетел капиталын өзіне тартты. Таукен кәсіпорындары (Оңтүстік және Шығыс Қазақстанның көмірі, мысы, полиметалдары, Ембінің мұнайы) солардың қолында болды. Жер байлығын игеру жыртқыштықпен жүргізілді.
ХХ ғасырдың басында Қазақстандағы фабрика-зауыт өнеркәсібін кішігірім қол еңбегіне негізделген кәсіпорындар құрады.
Қазақстан отарлаушы Ресей империясының эконмикалық жағынан артта қалуынан зардап шекті. Қазақс өлкесі халықаралық капиталдың қанау объектісіне айналды. Ресейге шетел капиталының енуіне байланысты орыс және шетел капиталы арасында шикізат көздерін иелену жолында күрес басталды. Бұл күресте Ресей кәсіпкерлері жеңіліс тауып, Қазақстандағы өздерінің кәсіпорындарын шетелдіктерге сатады. 
ХХ ғасырдың басында Қазақстанда жедел дамыған таукен өнеркәсібі болды. 1902ж. өлкеде осы саланың 197 кәсіпорны жұмыс істеп, оларды 18695 адам жұмыс істеген. Көбінесе ауыл шаруашылық өнімдерін өңеумен айналысқан өңдеуші өнеркәсіптің 690 кәсіпорнында 7297 адам жұмыс істеді. Осы кездегі ең ірі кәсіпорындар: Қарағанды шахталары, Орал-Ембі мұнай өндірісі, Шығыс және Орталық Қазақстандағы түсті метталургия кәсіпорындары шетелдік, соның ішінде ағылшын, француз, американ кәсіпкерлерінің қолында болды. Мысалы, "Спасск мыс кендері" акционерлік қоғамының төрағасы ағылшын парламентінің мүшесі Артур Фелл, вице-президенті - француз президентінің туысы Эрнест Жан Карно болды. Екібастұз және Риддер Орыс-Азия корпарациясы аты ағылшын компаниясының иелігіне өтіп, оның акционерлерінң қатарында болашақ американ президенті Герберт Гувер, ағылшын қаржыгері Уркварт болды.
Өнеркәсіптің дамуы жол қатынасын жетілдіруді талап етті. 1905 жылы ұзындығы 1656 км Орынбор-Ташкент темір жолы пайдалануға беріліп, оның бойында 30 мың теміржолшы жұмыс істеді. 1917 ж. өлкеде темір жолдың жалпы ұзындығы 2793 шақырымға жетті. 
Темір жолдардың салынуы Қазақстандағы отарлық қанауды бұрынғыдан да күшейтті. Темір жолдың болмауы Ресей капиталының Қазақстанға кең көлемде енуіне кедергі келтіріп, оны отарлық империяның шикізат және азық-түлік қоймасына айналдыру үрдін кешеуілдетіп келген еді. Темір жол жүйесі өлкенің байлығын жеделдете игеру үшін және орыс шаруаларын жаппай қоныстандыру үшін аса қажет болды. 
ХХ ғасырдың басында тұрақты сауда жүйесінің дамуына байланысты жәрмеңкелердің саны азайды, қазақ даласына шығатын керуендер саны да сиреді. Оның есесіне қалаларда тұрақты сауданың тарамдалған жүйесі пайда болды, қоймалар, дүкендер қатары өсті.
Қазақстанға өнеркәсіп капиталымен бірге Еуропа елдерінң сауда капиталы да тереңдеп ене бастады. Омбы қаласында Морозовтардың, Ряушенскийлардың үлкен сауда қоймалары болды. Петропавлда американ, ағылшын, неміс, фирмалары жергілікті өнеркәсіп иелерімен, көпестермен сауда операцияларын жүргізді. Қалалардағы сауда жүйесінің тарамдалған сипатын мына деректермен анық байқауға болады. 1915ж. Петропавлда 445 сауда орны - 8 млн.390 мың сомның, Көкшетаудағы 53 сауда орны - 876 мың сомның, Атбасардағы 71 сауда орны - 1 млн.106 мың сомның тауар айналымын жасаған. 
Бұрынғысынша жәрмеңкелер де елеулі рөл атқарған. 1917 ж. қарсаңында Қазақстанда (Сырдария, Жетісу облыстарын қоспағанда)  жылдық сауда айналмым 150 млн. сомға тең болатын 128 жәрмеңке жұмыс істеген. 
Қазақстанда жан-жақты дамыған сауда өсім алушылықпен ұштастырыды, айырбас баламалы сипатта жүргізілмеді. Сауданың мұндай түрі отаршылдық қанауды бұрынғыдан да күшейтуге жол ашып, қазақтардың көп бөлігін қайыршылққа ұшыратты.
Ауқатты қазақтардың арасында қолында май ерітетін, тері өңдейтін шағын зауыттары бар өнеркәсіп иелері аз болған жоқ. Олардың көпшілігі шетел фирмаларымен тығыз байланыс жасап тұрды. 
Дамып келе жатқан тауар-ақша қатынасында банк қызметі елеулі орын алды. Облыс орталықтары мен ірі қалаларда мемлекеттік банк бөлімдері жұмыс жасады. 
Өндірістік кәсіпорындардың дамуы, сауда жүйесінің кеңеюі қалалардың қалыптасуына барынша ықпалы тиді. ХХ ғ. басында Қазақстандағы қала тұрғындарының саны едәуір өсті. Мысалы, Семей қаласында 1903 жылы 27334 адам тұрса, 1909-1910жж. 31382, 1914ж. 35000 адам тұрған. Қала тұрғындарының саны негізінен Ресейден келген қоныс аударушылардың есебінен өсіп отырды. Құрамына қарай олар дворян өкілдері, офицерлер, саудагерлер, қазақтардың дәулетті бөлігі және жәй еңбекшілерге (мещандар, шаруалар, жұмысшылар) бөлінді.
	Капиталистік қатынастардың қазақ даласына енуі көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналасатын қазақ ауылында феодалдық-патриархалдық қатынастардың ыдырауын тездетті. Өлкеде өнеркәсіптің жаңа салалары пайда болды, жұмысшы табы қалыптасты.
	Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында кәсіпорындарда негізінен жергілікті ұлт өкілдері жұмыс істеді. Мысалы, Спасскідегі мыс қорыту зауытында еңбек ететіндердің 71,4 пайызы, Успен кенішіндегі жұмысшылардың 76 пайызы, Қарағанды шахталарындағы кеншілердің 81,8 пайызы қазақтар болды.
	Жұмысшылардың, соның ішінде, әсіресе қазақ жұмысшыларының жағдайы өте ауыр болды. Жұмыс күні 14-16 сағатқа дейін созылды. Олардың жалақысы Ресейдегі кәсіпорындардағыдан екі-үш есе аз болды. Әйелдер мен балалардың еңбегі тым төмен бағаланды. Жұмысшылардың еңбек жағдайы да өте ауыр болды, қол еңбегі басым еді. Кәсіпорын басшылары өндірісті жетілдіруге қаражат бөлмеді, механизмдерді арзан жұмысшы күшімен ауыстыру пайдалырақ деп санады. Осыған байланысты жұмысшылардың наразылықтары да жиі-жиі бой көрсете бастады. Өлкеде жұмысшы қозғалысының дамуына Ресейдің орталық губерниялары мен Сібірден келеген жұмысшылар мен жер аударылған саяси қылмыскерлер елеулі ықпал жасады. Олар өндірістегі қазақтарға өздерінің күрес тәжірибелерін үйретіп, жұмысшы қозғалысына саналық пен ұйымшылдық элементтерін енгізді.
	Патша өкіметінің аграрлық саясаты нәтижесінде ХІХ ғасырдың аяғынан бастап орыс шаруаларының Қазақстанға қоныс аударуы кең белең алған еді. Қазақ шаруаларының жерлері көптеп тартып алына бастады. Қазақ шаруаларын тонауды патша өкіметі "қоныстанушы", "жер қоры" деп аталатын желеумен жүзеге асырды. 
	ХХ ғ. алғашқы онжылдығының ортасында империя көлемінде қоныстандыру ісі белгілі бір жүйеге түсті. 1904ж. Петербургте Қоныс аудару және жерге орналастыру Бас басқармасы құрылды. Ал келесі бір-екі жылдың ішінде бұл басқарманың мекемелері губерния, облыс және уез деңгейінде барлық қазақ жерлерінде құрылды. Мемлекет тарапынан үлкен және нақты қолдау алған бұл мекемелердің құқықтық статусы жоғары болды және олардың негізгі міндеті "артық" жерлерді анықтап, ол жерлерге ішкі Ресейден орыс шаруаларының көшіп келіп орналасуына жағдай жасау еді.
ХХ ғасырдың басында шаруалардың Ресейден Қазақстанға шұбыруы бұрынғыдан да күшее түсті. Ресейдің орталық губернияларында аграрлық мәселенің шиеленісуін бәсеңдетуді көздеген патша өкіметі Қазақстанға, Сібірге, Қиыр Шығысқа орыс шаруаларын жаппай қоныстандыру ісіне кірісті. Қазақстанға  қоныс аударушылар толқыны, әсіресе 1906жылы Столыпинның аграрлық реформаларын енгізгеннен кейін көбейді. Егер 1893ж. мен 1905ж. аралығында 12 жылда Ресейден қоныс аударғандар үшін қазақтардан 4074170 десятина жер алынып, ол жерлерге 294296 мың шаруа көшіп келген болса, одан кейінгі жеті жылда (1906-1912жж.) 17 млн.астам жер тартып алынды. 1906-1910жж. аралығында тағы да 700 мыңнан астам шаруа қоныс аударып келді. 1917 жылға дейін Қазақстанның 45 млн. десятина жеріне ие болған қоныс аударушылардың саны 1,5 млн. жетті. Өлке халқының үштен бірін Ресейдің орталық аудандарынан, Украинадан, Еділ бойынан көшіп келген келімсектер құрады. 1897 жылғы халық санағы бойынша орыстар Қазақ өлкесіндегі халықтың 20 пайызын құраса,  1917ж. 1 қаңтарына қарай олардың үлес салмағы 42 пайызға жетті. Осылайша патша өкіметінің қоныс аудару саясаты Қазақстанда жер мәселесінде қайшылықтардың шиеленісуіне, еңбекші қазақ бұқарасынаң жерсіз қалып күйзелуіне алып келді.
Қазақстанның далалық облыстарында 1880-1905 жылдар аралығында қой мен ешкі саны 24,9 пайызға, 1905-1914 жылдар аралығында жылқы саны 4,1 пайызға кеміген. Осы деректердің өзінен ақ патшалық отарлау саясатының ауыр салдарын көруге болады. 
Натуралдық шаруашылықтың ыдырауы қазақ шаруаларының кедейленген бөлігін "қосымша табыс іздеуге" мәжбүр етті. Олар үшін өндірісте жұмыс істеу ақша тауып күн көрудің көзіне айналды. 1917 ж. жұмысшылардың саны 65 мыңға жетті, олардың 60 пайызы қазақтар, қалғандары басқа ұлттың өкілдері болды. 
Қазақстандағы ғасырдың басындағы өнеркәсіптің даму сипатына жасалған талдау - Ресей мен Батыс Еуропа елдерінің қазақ халқының ұлттық байлығын аяусыз талан-таражға салғанын көрсетеді. Табиғи қорларды игеру тағылық әдіспен жүргізілді. Жұмсалатын шығынды азайту мақсатымен құрамындағы металл қоспалары жоғары кен орындары ғана игерілді.
1.2 Сонымен, ХХ ғасырдың басында капиталистік қатынастар Қазақстанға енді ене бастаған еді. Нарықтық экономика құруға алғашқы қадамдар жасалды. Дегенмен ұлттық жұмысшы табы жоқтың қасы болатын, өндіріс біржақты шикізат, кен-қазба салаларында, темір жол құрылысында ғана қанат жайды. Социал-демократия негізінен айдалып, не жер ауып келеген келімсектер өкілдерінен ғана болатын. Қазақ жұмысшылары ол  кезде социал-демократиялық ұйымдар қатарына өте қойған жоқ еді. Ал ауыл болса әлі де мүлгіп, ұйқыда жатты. 
Ғасыр басында қазақ даласында социализм үшін күрескен жұмысшы қозғалысы жаңа туындады. Ресейден марксизм идеяларын Қазақстанға алғаш әкелгендер орыстың жер аударылған  революционерлері -  социал-демократтар болды. Олар тыйым салынған әдебиет, үкіметке қарсы прокламациялар таратты.   1896 ж. Атбасарда Оралда жер аударылған жұмысшы А.Д. Ушаков Қазақстандағы алғашқы марксистік үйірмені құрады. 1902 ж. марксистік үйірмелер Петропавл мен Орал қалаларында құрылды. Олардың құрамында орыстармен бірге қазақ жұмысшылары да кірді.
1905 ж. 9 қаңтарында Петерборда жұмысшылардың бейбіт демонстрациясын патша әскерінің атқылауы бүкіл Ресей халқының ашу-ызасын тудырды. "Қанды жексенбі" деген атпен тарихқа енген бұл оқиға Ресейде революцияның бастауына түрткі болды. 
Бірінші орыс революциясы кезінде патшалық тәртіпке қарсы күреске ұлттық аймақтардың езілген халықтары да көтерілді. Қазақ еңбекшілерінің 1905-1907жылдардағы ереуілдері орыс халқының революциялық күресімен тығыз байланыста болды. Қалалар мен темір жолдарда ереуілдер өтті. 1905ж. ақпанда Перовск, Түркістан, Шалқар теміржолшылары өздерінің экономикалық жағдайларын жақсарту талабын қойған ереуіл ұйымдастырылды. 1905 ж. қарашада Мәскеу мен Петроградта көтерілген байланыс қызметкерлерінің талабын қолдап, Семей, Верный, Пішпек қалаларының пошта-қызметкерлері ереуіл жасады.
Қазақ жұмысшылары мен шаруалары да патша өкіметіне қарсы шықты. Қазақ шаруалары ең алдымен жер, су үшін, теңдік, бостандық пен тәуелсіздік үшін күресті.  1905 ж. жазда Семей, Торғай және Орал облыстарында жер үшін толқулар болды. Баянауыл және Кереку уездерінің шаруалары ірі феодал Шормановтардың жерін тәркілеуді және оның жері жоқтарға бөліп беруді талап етті. Мұндай бас көтерілулер Алтай округінде, Семей облысының Қарқаралы, Торғай облысының Ырғыз, Сырдария облысының Шымкент, Әулиетата, Жетісудың Жаркент уездерінде кең өріс алды. Патша әкімшілігі ереуілдерді жазалаушы отрядтар көмегімен баспы отырды. Жұмысшылар мен шаруалардың революциялық бой көтерілулерін солдаттар да қолдады. 6-7 қарашада Батыс-Сібір полкының солдаттары халыққа қарсы әрекет жасаудан бас тартса, 21 қарашада Жаркент гарнизонының солдаттары бой көтерді. 
Желтоқсан қарулы көтерілісінің әсерімен 1905 ж. 11 желтоқсанында Успен кенішінде жұмысшылардың ірі ереуілі болып өтті. Кеніште жұмыс істейтін 300 жұмысшының 265 қазақ еді. Оның барысында орыс жұмысшысы П.Топорнин мен қазақ жұмысшысы Ә.Байшағыров басқарған басқарған "Орыс-қазақ одағы" құрылды. Ереуілді Қарағанды көмір кен орындарының жұмысшылары қолдады. 1905 ж. 6 желтоқсанында жұмысшылар жалақыны көтеруді, еңбек және тұрмыс жағдайын жақсартуды, аса жеккөрінішті қызметкерлерді жұмысынан босатуды талап еткен петиция құрастырды. 10 желтоқсанда талаптарың кейбіреулері қанағаттандырылды, ереуіл бірте-бірте саябырсыды. Осыны пайдаланған жергілікті әкімшілік 12 күннен кейін бұл жерлерге жазалаушы отрядтар жіберіп ереуілді басты, оның ұйымдастырушыларын жазалады. Успен кеніші жұмысшыларының ереуілі 1905 жылғы революцияның Қазақстандағы тарихында елеулі орын алды. 
Қазақ еңбекші бұқарасының 1905-1907 жылдардағы қозғалысы көп жағдайда ұйымдаспаған түрде өтті. Кейде жергілікті өкіметпен қарулы қақтығысқа дейін барған қазақ кедейлерінің жекелеген толқулары еңбекшілердің патша өкіметіне, сондай-ақ жергілікті қанаушыларға қарсы күресте саяси тәрбие мектебі болды. Бұл революциялық қозғалыстың жаңа ағысы орталық Ресейдегі революциялық толқынның тек дірілі мен дүрілі ғана елес беретіндей дәрежеде болды. 1905 ж. 25 шілдеде Қарқаралы қаласына таяу Қоянды жәрмеңкесінде "Алаш" көсемдерінің бастамасымен қазақ съезі өтті. Съезде Ресей Министрлер Кеңесінің Төрағасының атына петиция қабылданды. Онда мынандай талаптар қойылды: шаруаларды көшіріп әкелуді тоқтату, қазақтар үшін дербес діни басқарма ұйымдастыру, цензураны жою ресми іс-қағаздарды қазақша жүргізу, қазылар сотын енгізу, қазақ депутаттарын Мемлекеттік дума шақыру туралы жобаны жасау жөніндегі кеңестің жұмысына қатыстыру.
Патша әкімшілігі алдында петиция түрінде қойылған бұл талаптар қазақ қоғамының сол кезеңдегі әлеуметтік-саяси деңгейінен туындаған жалпы демократиялық сипаттағы талаптар болатын. Бүкіл елдік наразылықтың қазақ қоғамына бұдан бұрын тән емес петиция түрінде көрінуіне түрткі болған тұңғыш ресейлік революция да, ал оны жазған азаттық қозғалысының басына келген жаңа әлеуметтік күш ұлттың зиялылар өкілдері еді. Ол турасында кейінірек М.Дулатов "1905 жылдан бері біздің қазақ жұрты да басқалардың дүбіріне елеңдеп, олардың ісіне еліктеп ұлт пайдасын қолға ала бастады. Сол бостандық жылдарында Семей облысының оқыған басшылары көзге көрікті іс қылып, жұртқа көсемдік пен жол-жоба көрсеткені үшін алды абақтыға жабылып, арты айдалып, қалғандары сенімсіз болып қалды,"-деп жазды.
1905-1907 жылғы орыс революциясы қазақ даласындағы ұлттық қозғалыстың бел алуына өз ықпалын тигізді. Оның ғасырлық дәстүрі бар-ды. ХІХ ғ. екінші жартысында ол қозғалыстың шешуші бір саласы ағартушылыққа ұласты. Ғасыр басында ағартушылыққа жаңадан бірнеше әуен қосылды. Оның бірі ұлт болып қалыптасқан халыққа отаршылық шеңбер тарлық жасады, ол егемендікті көкседі, жеке ел болып, ірге көтеруді күн тәртібіне қойды. Екінші әуен - қазақ елі отаршылар тартып алған ата-мекенін, көш-қонысын қайтарып алуды көкседі. Жер қайғысы ел қайғысына айналды. Тіліне, дініне қауіп-қатер төнген 30 млн.-дық мұсылмандармен бірге қазақ халқы да тебіреніске ұшырады. Діни әуен мен ағартушылық әуен тоғысты. 
Шынында да, ғасыр басында қазақ елінде өрбіген революциялық қозғалыста екі бағыт болды. Ол жөнінде 1908 ж. Ә. Бөкейханов қазақтарды барша мұсылмандармен біріктіруге ұмтылған "ұлттық-діни" және батыс салтымен өрістеген демократиялық бағыттары барын айтқан еді. Қазақ қоғамындағы ұлттық қозғалыс бір текті болған жоқ, оның әр түрлі ағымдары болды. Оның негізін құраған қазақ интеллигенциясы өкілдері еді. 
Жалпы 1917 ж. қазан революциясына дейін негізінен еуропалық, сондай-ақ бірлі-жарым шығыс жоғары оқу орындарын аяқтаған дипломы бар қазақ зиялыларының саны 120 адамнан, ал ресейлік орта арнаулы оқу орындарында білім алған мамандардың саны 700-ден асып жығылатын.
Патшалық билік жаңа қалыптаса бастаған ұлттық элитамен екі жақты ойынға түсті. Бір жағынан ұлт зиялыларының өкілдері Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланса(Ә.Бөкейханов, А.Бірімжанов, А.Қалменов, Б.Қаратаев, Т.Нұрекенов және т.б.) екінші жағынан белсенді саяси қызметпен айналыса бастаған жеке қайраткерлер (Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Ақбаев, т.б.) саяси қуғын сүргін нысанасына айналды.
Патшалық билік пен жаңа қалыптаса бастаған ұлт зиялылары арасындағы егес, қазақ қоғамында ресми билікке қарсы саяси оппозицияның қалыптасуымен аяқталды.
Осы кезеңдегі Қазақстан тарихында белгілі саясаткер, ғалым, публицист Ә.Н.Бөкейханов (1866-1983ж) ерекше орын алады. Ол Семей облысының Қарқаралы уезінде, Орта жүз сұлтанының отбасында дүниеге келген. Алғашқы білімді Қарқаралы орыс-қазақ мектебінде алған ол, одан әрі білімін Омбы гимназиясында және Петербор орман-техникалық институтында жалғастырған. 1896 ж. 3-курстың студенті болып жүріп, белгілі зерттеуші Ф.Щербинаның Қазақстандағы жер иеленуді зерттеу мақсатымен ұйымдастырылған экспедицияна қатысады. Экспедиция барысында Қазақстанның экономикасын, этнографиясын, мәдениетін жүйелі зерттеудің негізін салды. Оның "Россия. Полное географическое  описание нашего Отечества" атты ұжымдық еңбектің авторларының бірі болуы кездейсоқтық емес. 
Ресейде қалыптасқан жағдай орыс либерал-демократиялық интеллигенциясын саяси партиялар құруға итермеледі. 1905ж. 11-18 қазан аралығында Мәскеуде құрылтай жиналысы өтіп, Конституциялық-демократиялық партия(кадет) құру туралы шешім қабылданды. Омбы қаласының өкілі ретінде бұл жиналысқа Ә.Бөкейханов қатысты. 1905ж. желтоқсанында Ә.Бөкейхановтың бастамасымен Орал қаласында Қазақстанның бес облысының өкілдерінің қатысуымен съезд өтіп, кадет партиясының қазақ бөлімшесін құру туралы шешім қабылданды. Съезд Ресей кадеттерінің бағдарламасын мақұлдап, қазақтарға айырылып қалған жерлерін қайтару, шаруаларды көшіріп әкелуді тоқтату, мектеп, медресе және университет ашу жөнінде заң қабылдау талаптарын алға тартты. Алайда бұл шешім кадет партиясының Орталық комитеті тарапынан да, партияның 11 съездінде де қолдау таппады, өйткені кадет партиясы "біртұтас және бөлінбейтін" Ресей идеясын жақтап, партияның ұлттық бөлімшелерін құруға қарсы шықты. Сондықтан қазақ оппозициясы өз назарын тұңғыш Ресей парламенті - Мемлекеттік Думаға тікті.
І және ІІ Думалардың құрамына Ә.Бөкейханов, Ш.Қосшығұлов, Б.Қаратаев, М.Тынышпаев сайланды, олар жаңа аграрлық реформа мен қоныс аудару саясатын қайта қарау талабын алға тартты. ІІ думаның 1907 ж. 16 мамырдағы мәжілісінде қоныс аудару саясатының қазақ тіршілігін тас-талқан етер әсері туралы Б.Қаратаев баяндама жасады. "Біздің мемлекетке ушыққан аграрлық мәселені далалық облыстарға, атап айтқанда Орал, Торғай, Ақмола және Семей облыстарының жеріне шаруаларды қоныс аударту арқылы шешкісі келеді. Үкіметтің осынау сұғанақтығының салдарынан қазақтарға қырылып қалу қаупі төніп отыр", деді Б.Қаратаев. Сол жерде шаруалардың жерге деген зәрулігін қанағаттандыру үшін жекеменшік жерлерді тәркілеу жөнінде кез келген ресейлік оппозициялық партияның әрекетін қазақтар қолдайды деп мәлімдеме жасады. Егіншілік және жерге орналастыру Бас басқармасының бастығымен әңгімелескенде Б.Қаратаев шаруаларды көшіруді, тым құрығанда уақытша тоқтатуды өтінді. Оған қоныс аударудың жалғаса беретіндігін, себебі Қазақстанда қазақтара көші-қон үшін тиімсіз пайдаланып жүрген жердің көп екенін үзілді-кесілді мәлімделді. Осылай қазақ депутаттарының барлық ұсыныс-тілектері жауапсыз қалды. 
1906 ж. 9 шілдесіндегі Николай ІІ жарлығы бойынша І Дума таратылады, ал Ә.Бөкейханов оны таратуға қарсы шыққандардың қатарында болғандықтан тұтқынға алынады. Түрмеден шыққаннан кейін ол Самара қаласына орналасып, банкте жұмыс атқарады. Осы кездері біршама ғылыми еңбектер жазды. Олар қазақ халқы өмірінің әр қырына арналды: патша өкіметінің Қазақстандағы қоныс аудару және аграрлық саясаты; қазақтардың шаруашылық, саяси және мәдени өмірі; Қазақстанның болашақ мемлекет құрылымы мәселелері; мемлекеттіліктің теориялық және құқықтық негіздері. Өз мақалаларын ол "Қыр баласы"  деген лақап атпен басып отырды.
Ұлттық сана-сезімнің оянуы негізінде түркі халықтарының тұтастануы жүзеге асады. 1905-1906 жылдары ресей мұсылмандарының үш съезі өткізіліп, "Мұсылмандар одағы" құрылды, оның төралқасына Шәймерден Қосшығұлов мүше болады. Ресейдің 16 қаласында, оның ішінде Орынборда, Астраханьда, Оралда, Омскіде, Семейде, Верный, Қызылжарда бүкілресейлік мұсылман одағының бөлімшелері құрылды. Өз петицияларында олар тек отаршылдық қана емес, шоқындыру саясатына да қарсылықтарын білдірді. Ресей азаматтарының дініне, жынысына, нәсіліне, ұлтына қарамастан халқы өздерінің ұлттық, діни, мәдени, саяси талаптарын тұжырымдады, отаршылдыққа қарсылық білдірді, ұлттық сананы ұялаған режимге деген жаппай табынушылыққа күмән тудырды.
Мемлекеттік Думаның құрамында мұсылман парламент фракциясы қалыптасып, 1905 жылдан мұсылман басылымдарының бетінде, орыс оппозициялық баспасөзінде қазақ авторларының саяси мақалалары жариялана бастады.
1907 жылғы 3 маусымдағы патша жарлығына сәйкес ІІІ Мемлекеттік Дума таратылды. Жаңа сайлау заңына сәйкес көшпелі халықтар сайлау құқығынан айырылды. Революция осылайша жеңіліс тапты. "3 маусым төңкерісі" деген атпен белгілі осы оқиғадан кейін қазақ ұлттық қозғалысының көсемдеріне қарсы жаңадан қуғын-сүргін басталды: 1908 жылы Ә.Бөкейханов екінші рет тұтқындалды, 1908 жылғы 3 шілдеде А.Байтұрсынов ұсталды.
1911 жылдың қаңтарынан Троицкіде М.Сералин мен Е.Әлімов ай сайын шығатын "Айқап" журналын шығара бастады. Ол патша өкіметіне, орыстардың қырда қаптап кетуіне батыл қарсы шықты. 1911 жылдан бастап Орал облысында "Қазақстан" газеті жарық көре бастады. Оның редакторлары Батырша Қадырниязов, Мұхамед Қараша, Ғұмар Қарашев болады. Төртінші нөмерінен кейін ресейлік өкімет орындары газетке тыйым салып, тек 1913жылы ғана қайтадан шыға бастады.
Қазақ  халқының ұлттық саяси санасының оянуына М.Дулатовтың "Оян, қазақ" өлеңдер жинағы ұшан-теңіз ықпал жасады. Ол 1909 жылы Уфа қаласында жарық көрген еді. 
1917 жылдан Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғаласының "Қазақ" газетінің қызметіне байланысты жаңа кезеңі басталды. Газет Орынборда басылып, алғашында 3 мың данамен шықты. Оның редакторы ақын, аудармашы, лингвист, педагог А.Байтұрсынов болып, төңірегіне дарынды қазақ журналистері мен жазушыларының тұтас бір саңлақ тобы жиналды. Олардың арасында Ә. Бөкейханов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Х.Досмұхамедов және басқалар бар. Оппозициялық газет бола тұрып "Қазақ" қазақ халқының ұлттық сана сезімін оятуға аз үлес қосқан жоқ, өз дәуірінің көкейкесті мәселелерін көтерді, ағартушылық идеяларын насихаттады, қозғалыстың және болашақ "Алаш" партиясының баспа органы болды. Басылымдардың отаршылдыққа қарсы сипаты өкімет органдарының наразылығын туғызды. 1913-1916 жылдар бойы газет 26 рет жабылды, ал А.Байтұрсыновтың өзі әлденеше мәрте тұтқындалды. 
Міне, осындай жағдайда патша өкіметінің отарлау саясатымен күрес жүргізу де жеңіл  желпі іс емес-тін. Жалпы саяси деңгейі төмен, оқыған азаматтары саусақпен санарлық қазақ қоғамы үшін аса ауыр болды.
1.3 1914 ж. 1 тамызынды Ресей Бірінші дүниежүзілік соғысқа кірді. Патшалық Ресейдің 1914-1918 жж. соғысқа қатысуына байланысты еңбекші халықтың басына жаңа ауыртпалықтар түсті. Соғыс экономикалық жағдайды күрт нашарлатып, елдегі таптық күресті шиеленістіріп жіберді. Қазақстанда ауыл шаруашылығы құлдырап кетті, егіс көлемі кеміді, әсіресе Жетісу, Сырдария облыстарында жергілікті халықтан жерді тартып алу әрекеті толастамады.  Малды, ауыл шаруашылық өнімдерін, жем-шөпті реквизициялау, күш-көлік құралдарын мобилизациялау жүргізілді. Еңбекшілердің материалдық жағдайлары қатты нашарлап, жұмысшылардың жалақылары төмендеді. Азық-түлік екі есе, тіпті одан да көп қымбаттады. Салық пен алымдар (жерге, жолға, т.б.) 3-4 есе, кей жерлерде 15 есе өсті. Соғыс жылдары Түркістан өлкесінен 300 мың пұт ет, жүздеген мың пұт балық, 70 мың бас жылқы, 13 мыңға жуық түйе, 14 мыңға жуық киіз үй, сондай ақ 40 мың пұт мақта, мыңдаған пұт мақта майы, сабын алынды. Соғыстың алғашқы бір жылында Жетісудан шығарылған мал мен мал өнімдерінің құны 34 млн. сомды құрады.
Соғыс жылдары қоныс аударушы шаруалардың да жағдайы нашарлады. Соғыс жылдары қоныс аударушылар деревняларының еңбекке жарамды ер адамдардың тең жартысы әскерге шақырылды. 1915 ж. наурызында  Верный, Лепсі, Прежевальск уездерінде село халқы бағаның, алым-салықтардың өсуіне наразылық білдірді. 1917ж. күзінде "солдат әйелдерінің бүліктері" басталды, әскери қызметке барудан бас тартушылардың саны өсті. Тәртіп орнату үшін өкімет орындары жиі-жиі әскери күш қолданып тұратын болды.
	Қала тұрғындары мен жұмысшылардың жағдайы да аса ауыр болды. Соғыстың алғашқы жылдарында Қазақстанда төтенше әскери жағдай енгізілді, жиналыс, ереуіл, стачка өткізуге қатаң тыйым салынды, цензура, полицейлік бақылау күшейтілді. Шетелдік кәсіпкерлердің меншігіндегі кәсіпорындарда жұмыс істейтін жұмысшылардың жағдайы ерекше ауыр болды. Кеніштер мен шахталарда жұмыс күні 12-14 сағатқа созылды, ал біркүндік жалақысы 20 тиынды құрады. 1915 ж. маусымында Қарағанды, Екібастұз, Байқоңыр көмір кендерін, Орынбор-Ташкент теміржолын, Жезқазған Успен, Қоңырат, Қарсақпай кәсіпшіліктері мен зауыттарын қамтыды. Сондай-ақ соғыс жылдары Қазақстан аумағына соғыс тұтқындары  орналастыра бастады, 1914 ж. желтоқсанына қарай 20 мыңнан астам тұтқын әкелінді.
Ресейдің Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы Қазақстандағы ұлттық-отаршылдық езгіні одан әрі күшейтті, ұлттық және әлеуметтік қайшылықтарды шиеленістірді. Патша үкіметінің жүргізіп отырған орыстандыру саясаты, қоныс аудару саясаты нәтижесінде жер мәселесінің шиеленісуі ұлт-азаттық соғыстың жандануына алып келді.
Ресейдің 1914-1918 жылдардағы соғыс қимылдары барысында қыруар адам күшінен айырылуы адам ресурсы мәселесін шиеленістіре түсті. Осы ретте үкімет олқылықтың орнын толтыру үшін алуан түрлі шаралар қабылдайды. Сондай шараларының бірі Орталық Азия мен Сібірдің "бұратана халықтарын" қорғаныс жұмыстарына тарту болды.  1916 жылғы 25 маусымда Николай ІІ қол қойған  "Бұратана халықты мемлекеттік қорғаныс жұмыстарына пайдалану тәртібі туралы ереже" қабылданды. Ол бойынша 19 бен 43 жас арлығында 400 мыңнан аса ер адамдарды қара жұмысқа мобилизациялау көзделді. Мобилизациялаудан мемлекеттік қызметкерлер, жергілікті билік орындарының басшылары, діни мекеме өкілдері, жоғары және орта оқу орындарынң шәкірттері, дворяндар, құрметті азаматтар босатылды. Осы шешімді қабылдай отырып, өкімет жалпыұлттық қозғалысқа жік сала білді, өйткені мобилизациядан босатылғандар ендігі жерде патша саясатын белсене қолдай бастады.
	"Бұратаналарды" тыл жұмыстарына шақыруды жариялай отырып, үкімет арзан жұмысшы күшін пайдаланып қалуға бел байлады әне жасақты армияны толықтыруға керек орыс жұмысшылары мен шаруаларын босатып алғысы келді.
Екінші жағынан, өкімет қазақ, өзбек, түркмен және сол сияқты басқа да халықтарға қару беруге қауіптенді, болашақта олар қаруды Ресейге қарсы жұмсайды деп қорықты. 
Майдан жұмысына қазақ жастарын алу туралы жарлық қазақ халқының зор наразылығын тудырды, олардың отарлық езгі мен орта ғасырлық қанауға қарсы көтерілуіне себеп болды. Қазақтардың туу туралы куәлігінің жоғын пайдаланып, болыстық басқармалар мен ауыл старшындары жастарының асқанына қарамастан кедей жігіттерді майданға жұмысқа алынатын "қара тізімге" қосты, ал феодалдар балаларының жасын өз бетінше үлкейтіп, немесе кішірейтіп көрсетіп, әскерге жібермеудің амалын жасап бақты.
Елде болыстық басқармаларды талқандау, ауыл старшындарын, қатігез, жағымсыз байларды өлтіру, ірі феодалдардың иеліктеріне шабуыл жасау, жер сату жөніндегі құжаттарды, алым-салық қағаздарын т.б. жойып жіберу секілді ашу-ыза әрекеттері кең орын алды. Сойыл, кетпен, шалғы, мылтық, қылышпен қаруланған ел адамдарының байлардың ауылдарын өртеп, малдарын айдап әкетуі жиілей түсті.
Қазақстандағы бұл қозғалыс көпшілік аудандарда ұлт-азаттық сипатта болып, патша өкіметіне, отаршылдыққа, империалдық соғысқа және жергілікті жерлерде патша өкіметінің сүйеніші болып отырған феодал байларға қарсы бағытталды. Торғай даласында қазақ жастарын Әліби Жангелдин мен Амангелді Иманов, Орал облысы мен Бөкей ордасында Сейтқали Меңдешев, Әбдрахман Әйтиев, Маңғыстауда - Жалау Мыңбаев, Ақтөбе даласында -Әділбек Майкөтов, Жетісуда - Тоқаш Бокин, Бекболат Әшекеев, Ұзақ Саурықов, Тұрар Рысқұлов басқарды.
Осындай алмағайып кезеңде "Алаш" қайраткерлері халықты жаңа аласапыраннан қорғаштап, қайткен күнде оны аман сақтауға тырысты. Сондықтан да, олар қазақтарды патша жарлығын орындауға шақырды. Біріншіден, олар Ресейге төнген сыртқы қатердің бодан болып отырған қазақтарға толық қатысы бар деп санады. 1916 жылғы 11 шілдеде "Алаш азаматтарына" арналған үндеуінде Ә,Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М.Дулатов былай деп жазды: "Отандастарымыз - орыс халқы, діндестеріміз - мұсылмандар, татар халқы, сондай-ақ басқа да көрші халықтар өрттің жалынында лаулап жанып жатыр. Бізге бұдан сырт қалуға болмайды. Өзіміз боданы болып отырған өкіметтің бұйрығынан бас тарту, басымызды сауғалап үйден шықпау, мемлекетті қорғауға ат салыспау дұшпанға көмек көрсетумен бар-бар." Екішіден, іс жүзінде қарусыз қазақтардың тұрақты орыс армиясына қарсы бас көтеруін болдырмауға тырысты, оның аяғы аса үлкен қантөгіске алып келетінін алдын ала болжай білді. Үшіншіден, соғыс Ресей үшін жеңіспен біткен жағдайда қазақтардың хал-күйі жеңілдеп, ұлттық автономия құрылатынына олар үміт артты.
Империямен ақылға қонымды келісім тактикасын ұстанып, халқының аман болуын бірінші кезекке қойған "Алаш" көсемдері тыл жұмыстарына шақыруды кейінге қалдыра тұрып, тиісті әзірлік жұмыстарын жүргізуді ұсынды. 
Алайда 1916 жылы шілде, тамыз айларында көтеріліс бүкіл қазақ даласын қамтыды. Оны басу үшін патша өкіметі жазалаушы экспедициялар жіберді. Оның құрамында жақсы қаруланған әскер бөлімдері, казак-орыс отрядтары болды. Мысалы, Жетісудағы көтерілісті басуға 16 зеңбірек, 24 пулеметпен қаруланған 8750 солдаты бар 95 рота, 3900 атты әскерден тұратын 24 жүздік жіберілді. Ақмола, Семей облыстарындағы көтерілісшілерге қарсы генерал Ягодкин басқарған 2 атты жүздік, күшейтілген 11 жаяу әскер ротасы жіберілді. Көтерілістің мейлінше күшті болған жері Торғай облысына құрамында 17 жаяу әскер роталары, 19 казак жүздіктері мен эскадрондары бар, пулеметпен қаруланған генерал Лаврентьев басқарған экспедиция жіберілді.  1916 жылы көтерісшілер күш ала бастаған кезде бұл экспедицияға көмекке Қазан, Пермь, Орынбор қалаларынан қосымша әскерлер жеткізілді. Көтерілісшілер патша әскерлеріне қарсы кескілескен ұрыстар жүргізді. Ең жақсы ұйымдастырылған әрі ұзаққа созылған қозғалыс Торғай уезінде қанат жайды. Иман батырдың (Кенесарының жақын серігі) немересі Амангелді Иманов басқарған басқарған бұл көтеріліс 1917 жылғы ақпан революциясына дейін жалғасты. 
Сипаты жағынан қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы болған 1916 жылғы көтерілістің барысында патша өкіметінің отарлау саясатын жүргізу барысында жойылып кеткен дәстүрлі саяси құрылымды қалпына келтіруге бағытталған шаралар жүзеге асырылды. Бекболат Әшекеев Верный уезінің ханы болып сайланса, Торғай облысында көтерілісшілер Әбдіғаппар Жанбосыновты хан сайлады.
Азаттыққа жету жолындағы күрес күрес қазақтарға тым қымбатқа түсті. Жазалаушы әскерлер көтерілісшілерге ғана емес, бейбіт халыққа да аяусыз зәбір жасады. Оларды атты, асты, дүние-мүлкін талауға салды. Қарулы әскерге қарсы тұра алмаған көтерілісшілерге Қытай мен Қашғар жеріне қашты. Халықтың саны күрт азайды. Мысалы, Жаркент уезі тұрғындарының саны дүниежүзілік соғыс басталғаннан 1917 жылдың 1 қаңтарына дейін 27 пайызға, Лепсі -53 пайызға, Верный -55 пайызға азайды. Тұтас алғанда, жергілікті халықтың шығыны, Қытайға қашқан 300 мың адамды қосып есептегенде, 1 миллионға жуық адам болды. Ал 1897 жылғы санақтың деректеріне қарағанда Қазақстанда 3 млн.399 мың қазақ тұрған еді. 
Қуғын-сүргіннің ауқымы мен қаталдығы керемет болыд. Бұл мәселені ІV Мемлекеттік Думаның трибунасынан депутат, Ресейдің болашақ Премьер-министрі А.Ф.Керенский де көтерді.
1916 жылғы көтеріліс қазақ халқының ұлт-азаттық күресінің құрамдас бір бөлігі болды.
1.4 І дүние жүзілік соғыс Ресей мемлекетіне орасан зор шығын әкелді. 1917 ж. басына қарай Ресей 2млн.-ға жуық адам жау тұтқынына түсті. Елде соғысқа қарсы көңіл-күй бел ала бастады.
Елдің өнеркәсібі, көлік жүйесі және ауыл шаруашылығы да ауыр жағдайға душар болды. Соғыс жылдары ауылдық жерлерден ер адамдардың 48 пайызы әскерге мобилизацияланды. Жұмыс қолының жетіспеуі егістік көлемінің қысқаруына, соның нәтижесінде азық-түлік өнімдері бағасының өсуіне алып келді. Мал шаруашылығына да үлкен шығын әкелді, мал басы, соның ішінде жұмыс күші болып табылатын жылқы малының саны күрт азайды. 
Көлік және басқа да маңызды салалардың жұмысы одан әрі ушықты. Халық пен әскерді ең қажетті тауарлармен қамтамасыз етуде келеңсіз жағдайлар орын алды. Орыс әскерінің жоғарғы басшылығының жіберген қателіктерінің салдарынан армия ірі жеңілістерге ұшырап, шегінуге мәжбүр болды. Елдің қаржы жүйесі тығырыққа тірелді. 1917ж, қарай сомның тауарлық құны соғысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда 50 пайызды ғана құрады, ал қағаз ақша шығару 6 есе өсті.
Майдандағы сәтсіздіктер, елдің ішкі жағдайының нашарлауы қоғамда әлеуметтік шиеленістің өсуіне алып келді. Өкімет пен монархияның саясатына наразылық күннен күнге өсіп, әр түрлі әлеуметтік топтардың саяси белссенділігі күрт артты. 1915ж. тамызында "Прогрессивтік блок" құрылды. Оның құрамына буржуазиялық, сондай-ақ кейбір  монархиялық партиялардың өкілдері кірді. Партия бағдарламасы жарияланып, оның негізгі талаптары айқындалды: қоғамдық сенім министрлігін құру; кең саяси амнистия жариялау, соның ішінде кәсіподақ жұмысына рұқсат ету; жұмысшы партияларын заңдастыру (легализация); Польша, Финляндия және т.б. ұлттық шеткі аймақтарда саяси тәртіпті босаңдату.
Патша мен оның айналасындағылар бұл талаптарды қабыл алмады. Керісінше, қатаң қуғын-сүргін жалғасты. 3 қыркүйекте патша өкімімен Мемлекеттік Дума таратылды, министрлер алмастырылды. Соғыс жылдары Николай ІІ Министрлер Кеңесі төрағаларын 4 рет, ішкі істер министрін - 6 рет, соғыс министрін - 4 рет, сыртқы істер министрін -4 рет алмастырды. Осының барлығы билік жүйесінің күрделі дағдарысқа ұшырағандығының белгісі еді.
Оппозициялық көңіл-күй зиялы қауым, әскер және ұлттық аудандарды қамтып, халық арасында кең қолдауға ие болды. 
1917 ж. қаңтарынан бастап астанада жұмысшылардың ереуілдері жиілеп кетті. Ақпанның екінші жартысынан бастап азық-түлік, нан өнімдерімен қамтамасыз етуде қиыншылықтар орын алды. Осы жағдай 23 ақпаннан бастап ереуілдердің жаңа толқынын тудырды. Алайда билік бұл жағдайға мән бермеді. Келесі күндері жұмысшылар көшеге шерулерге шығып, олардың  полициямен алғашқы қақтығыстары болды. "Нан талап етеміз!"  деп басталған шерулер ендігі жерде саяси сипат алып, "Соғыс жойылсын!", "Самодержавие жойылсын!" деген  ұрандармен жалғасты. 
26 және 27 ақпанда жұмысшы толқулары одан әрі жалғасты және олардың жағына астаналық гарнизонның әскерлері өте бастады. Көтеріліс саяси режимдердің алмасуына алып келді. 27 ақпан күні көтеріліске шыққан халық жұмысшы депуттарының Кеңесін құрды. Оның төрағасы болып меньшевик У.В.Чхеидзе сайланды. Сол күні Мемлекеттік Думаның мүшелері өздерінің жеке мәжілісінде Уақытша комитет құрды. Уақытша комитет князь Г.Е.Львов басқарған Уақытша үкіметті құру туралы  шешім қабылдады. 1 наурыз күні Петроград Кеңесі өзінің келісімінсізастанадан әскерді шығаруға болмайтындығы туралы  №1 бұйрықты жариялады. Көтерілісті әскер күшімен басып  жаншымақ болған әрекеттер нәтижесін бермеді. 1917 жылдың 2 наурызында Псковте Николай ІІ тақтан бас тартып, оны өзінің бауыры Михаил Александровичке ұсынды.  Алайда ол бұл ұсыныстан бас тартты.
	Саяси режимнің алмасуы елде қосөкіметтіліктің – Кеңестер мен Уақытша үкімет билігі – орнауына алып келді. Көтеріліс кезінде құрылған Петроград Кеңесінің бүкіл мемлекеттік билікті өз қолына алуына мүмкіндігі болды. Алайда Кеңес басшылары (меньшевиктер, эсерлер, кадеттер, т.б.) Ресейде буржуазиялық революция жүзеге асырылды, сондықтан билік буржуазияның қолында болуға тиіс деп санады. Ал большевиктер партиясы мен оның лидері В.И.Лениннің елде қалыптасқан жағдайға көзқарастары мүлдем басқаша болды. Олар кеңестер негізінде жаңа мемлекеттік билік түрін қалыптастыруға талпынды.
	Буржуазиялық Уақытша үкімет Ресейді демократиялық республика деп жариялады. Бірқатар демократиялық ұсыныстар жасалды: саяси тұтқындарға амнистия жариялау; саяси құқықтар мен демократиялық бостандықтарды енгізу; барлық ұлттардың тең құқылығын жариялау; сословиелік жүйені жою. Қазақстанға қатысты шешімдер де қабылданды: 1916 ж. 25 маусымдағы патша жарлығының күшін жойып, қара жұмыста жүрген 150 мың қазақты еліне қайтару; 1916 ж. көтерілістен зардап шеккен шаруашылықтарға қаржылық көмек көрсету; көтеріліс кезінде Қытайға кетуге мәжбүр болған босқындардың еліне қайтуына жәрдемдесу және т.б.
Алайда Уақытша үкімет бұл мәселелердің толықтай шешілуін Құрылтай жиналысының шақырылуымен байланыстырды, яғни оның шешімдерінің көбі қағаз жүзінде ғана қалды. Жаңа үкімет соғысты жеңіспен аяқтағанша жүргізе беруді ұсынды. Осыған байланысты сәуір айында сыртқы істер министрі П.Н.Милюковтің нотасы жарияланды. Ол үкіметтік дағдарыстың басты себебі болды. 1917 ж. мамыр  айында  дағдарыстан шығу  үшін жаңа Коалициялық үкімет құрылып, оның құрамына Кеңестің өкілдері ретінде 6 социалист-министр (А.Ф.Керенский, М.И.Скоблев, Г.И.Церетели, А.В.Пешеходов, В.И.Чернов, П.Н.Переверзов) кірді.
Қазақстанда Ақпан революциясы және патша самодержавиесінің құлатылғандығы туралы хабар зор қуанышпен қарсы алынып, революцияға қолдау көрсетілген митингілер мен жиналыстар өтті. Халық отарлаушылар тартып алған жерлердің қайтарылуы, өзіндік ұлттық құрылымның пайда болуы сияқты аса маңызды мәселелерді революция шешіп береді деп үміт артты. Барлық жерлерде отарлаушы әкімшіліктің шенеуіктері қызметінен тайдырыла бастады. Наурыз айында Орал облысының вице-губернаторы, Батыс-Сібірдің генерал – губернаторы, Торғай облысының губернаторы, уезд  басшыларының бір бөлігі тұтқындалды. 30 наурызда Түркістан генерал-губернаторы қызметінен аластатылып, қамауға алынды.
Қазақ ұлттық интеллигенциясының өкілдері А.Бөкейханов -Торғай облысында, М.Тынышпаев –Жетісуда, М.Шоқай – Түркістанда уақытша үкіметтің Қазақстандағы комиссарлары болып тағайындалды. Құрылып жатқан қазақ, казак, сондай-ақ мұсылман, татар, комитеттері де Уақытша үкіметтің сенімді тіректеріне айналды.
1917ж. наурызында барлық дерлік облыстар мен уездерде өз ұйымдарын құрған социал-демократтар мен большевиктер қызметтерін жандандырды. Бүкіл елдегідей  Қазақстанда да уақытша үкімет органдарымен қатар Семейде, Әулиеатада, Петропавлда, Көкшетауда, Павлодарда, Өскеменде т.б. қалалаларда жұмысшы және солдат депутаттарының кеңестері құрыла бастады. 1917 ж. наурыз-сәуір айларында өлкеде 25 жұмысшы, шаруа және солдат депутаттарының Кеңңесі жұмыс істеді. Олардың көпшілігінде басшылққа эсер және меньшевик партияларының өкілдері болды.
Осындай жағдайда Қазақстан үшін өзекті мәселелер болып саналған – аграрлық, ұлттық, мемлекеттік құрылыс мәселелерін және қалыптасқан жағдайды талқылап, баға беру үшін ұлттық-демократиялық қозғалыс лидерлері облыстық съездер өткізе бастады. 2-8 сәуірде Орынборда 300 адам қатысқан Торғай облыстық съезі болып өтті. 19-22 сәуірде Орал қаласында Орал облыстық съезі болып, оған 800 астас адам қатысты. Съезд Ақмола, Семей,  Верный қалаларында да өтті. Осылайша бүкілқазақтық съезді шақыруға негіз жасалды.
Ақпан революциясы Ә.Бөкейханов бастаған ұлттық интеллигенциясы үмітін ақтамады. 1917ж. мамырында Ә.Бөкейханов бастаған өзінің кадет партиясынын шығатынын жариялады, өйткені негізінен осы партия өкілдерінен тұрған Уақытша үкімет Қазақстан үшін маңызды мәселелерді шешуге құлық танытпады. 
1917 ж. көктемі мен жазында Қазақстанда жұмысшы, революциялық-демократиялық жастар ұйымдары, саяси партиялар құрыла бастады. Мысалы, Верныйда мұсылман жұмысшыларының Одағы, Жаркентте Жұмысшы одағы, Түркістан өлкесінде мұсылман еңбеккерлерінің одағы пайда болды. Зиялы қауым өкілдерін, оқушы жастар, мұғалімдерді біріктірген жиырмадан аса ұйымдар құрылды. Олардың ішінде негізгілері: Ақмолада С.Сейфуллин басқарған «Жас қазақ»; Меркеде Т.Рысқұлов құрған «Қазақ жастарының революциялық одағы»; Спасск  зауытындағы  «Жас жүрек»; Омбыдағы «Демократиялық оқушы жастардың кеңесі»; Петропавлдағы «Талап»; Семейдегі «Жанар» ұйымдары. 
Іс жүзінде патша самодержавиесінің саясатын жалғастыра отырып, Уақытша үкімет Қазақстанда ұлт мәселесін шеше алмас еді, әрі ол аграрлық мәселені шешуге де ұмтылмады. Басқа езілген халықтар сияқты қазақтардың өзін өзі билеуі немесе автономия алу мәселесін ол тіпті күн тәртібіне қоюға тырыспады. 
Қазақ либералдық қозғалысының басшылары да осы жағдайда жалпықазақтық съезд өткізуді жылдамдатуға шешім қабылдады.
Қазақстанның барлық облыстарынан дерлік өкілдері қатысқан 1 жалпықазақтық съезд Орынбор қаласында 1917 ж. 21-26 шілдеде өтті. Күн тәртібінде 14 мәселе болды. Олар: мемлекеттік басқару жүйесі; қазақ облыстарының автономиясы; жер мәселесі; халық милициясын құру; земство; халыққа білім беру; сот; рухани діни мәселелер; әйелдер мәселесі; Құрылтай жиналысын шақыру және қазақ облыстарында оның сайлауына әзірлік; бүкілресейлік мұсылман съезі қазақ саяси партиясын құру; Жетісу облысындағы оқиғалар; Киевтегі бүкілресейлік федеративтік кеңеске және Петроградтағы халыққа білім беру жөніндегі комиссиясының жұмысына қазақтардың қатысуы туралы мәселелер еді.
Делегаттар ұлттық автономия прблемасына, жер мәселесінің шешілуіне, Құрылтай жиналысына әзірлікке және қазақ саяси партиясын құруға басты назар аударды. 
Съезд басталардан 1 ай бұрын-ақ «Қазақ» газетінің беттерінде автономия мәселесі жөнінде әртүрлі көзқарастар айтылған бірқатар мақалалар жарияланды. Оларда: «Егер автономияның қажеттігі мүлде айқын десек, онда қазақтар үшін қандай формасы неғұрлым ыңғайлы болады – мемлекеттік автономия  ма  немесе мәдениеттің ерекшелігі ме, әлде ұлттың ерекшелігі ме? Қазақтар тәуелсіздікке өз бетімен талаптана ала ма, әлде оған басқа халықтармен бір одақта қол жеткізе ме?», - деген сұрақтар қойылды, бірақ оларға тиянақты жауап берілмеді.
Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатов тәуелсіз автономиялы мемлкетін құруды жақтады. Бөкейханов «демократиялық , федеративтік және парламенттік Ресей республикасындағы» қазақтың ұлттық-территориялық автономиясы болғанын ұнатты. Осы пікірді делегаттардың көпшілігі қолдады. «Қазақ  облыстары,-деп көрсетілді съезд қарарында, - территориялды-ұлттық автономияны ... алуға тиіс». 
Съезд жұмысындағы өзекті мәселе – жер мәселесі болды. Осы мәселеге байланысты съезд қарарының негізгі желісі мынаған сайды: қазақ қоғамы жерінің тартып алынуы тиылады, конфискеленген барлық жер, сондай-ақ қоныс аудару басқармаларының әлі бөлініп үлгермеген жер учаскелері дәстүрлі пайдалануы үшін қазақ қауымдарына қайтарылады; ценз енгізу негізінде далаға көшіп келу тоқтатылады және т.б.
Съезд Құрылтай жиналысына дайындық мәселесін талқылады, депутаттыққа кандидаттар тізіміне 81 адам- Қазақстанның барлық аймақтарының, сондай-ақ Бұқарадағы, Ферғанадағы және Хиуадағы қазақ қауымдарының өкілдері енгізілді. Олардың арасында «Қазақ» газетінің басшылары, қазақ ұлттық либералдық қозғалысының жетекшілері Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, аймақтар жетекшілері: Ә.Ермеков, Х.Ғаббасов, (Семей), Ж.Досмухамедов, Х.Досмухамедов (Батыс Қазақстан), М.Тынышпаев (Жетісу), М.Шоқаев, С.Асфендияров(Түркістан өлкесі) болды. Кандидаттар арасында сондай-ақ орыс ғалымы Г.Потанин иен саяси қайраткері В.Чайкин жүрді. 
Съездің шешімдеріне «Қазақ» газетінің төңірегіне топтасқан қазақ интеллигенттері күшті ықпал жасады. Осының арқасында мұсылман діндарларының қазақ халқына ықпал ету мүмкіндіктері азайды: олардың редакцияшыл соттары жойылды, олардың орнына құқықтық құрылымдар енгізілуге тиіс болды, әйелдер еркектермен бірдей құқыққа ие болу керек деп саналды, қалымға тиым салынды. Білім алу міндетті іс деп табылды және оны іске асыру азаматтық өкіметке жүктелетін болды. 
Осымен қатар съезд шешімдеріне Ақмола, Семей, Торғай, Орал  облыстарындағы және Закаспий облысының қазақ аудандарындағы мұсылмандарды басқару үшін Орынборда тәуелсіз муфтилік құру керектігін ескерді.
Жалпықазақтық бірінші съезд шын мәнінде қазақтың ұлттық саяси партиясы «Алаштың» съезі болып айқындалады. Оның шешімінде: «Қазақ партиясын құрудың қажет екенін мойындай отырып, съезд бүкіл-ресейлік мұсылмандар кеңесіндегі қазақтардан барған өкілдерге осы партияның бағдарламасын жасауды тапсырады, соның өзінде бұл саяси бағдарламаның негізіне демократиялық федеративтк парламенттік Республиканы талап ету (Ресейде құру) алынуға тиіс», - деп жазылды. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов және буржуазиялық-демократиялық  бағыттағы қазақ интеллигенциясы басқа да өкілдері «Алаш» партиясының жетекшілері болды. Бұл либералды байлар мен мен ұсақ буржуазиялық демократияның партиясы еді.
«Алаш» партиясына сондай-ақ ғылыми және шығармашылық интеллигенцияның өкілдері: М.Тынышпаев, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев, Ғ.Қарашаев, С.Торайғыров, Х.Ғаббасов, Ә.Ермеков, Ж.Досмухамедов, Х.Досмухамедов және т.б. кірді. Бұлардың басым көпшілігі 1917 ж. жазында қалыптасқан жағдайда, тұтасынан алғанда қазақ қоғамы оған дайын болмағандықтан, социалистік  бағдарламаны қабылдамады. Олар «Қазақ халқын отарлық езгіден азат ету» ұраны төңірегіне топтасты.
1917ж. 14 наурызында Қазақстанның оңтүстігінде «Шура –и-Ислами»(«Ислам жақтастарының кеңесі») құрылды. Оның басшыларының арасында М.Абдурашидханов, М.Шоқай т.б. болды. «Шура –и-Исламидың» идеологиясы түркі-мұсылман халықтарын біріктіріп, ұлттық өзін-өзі билеуге қол жеткізуге негізделді. Оның бастамасымен 16 сәуірде Ташкентте Бүкілтүркістандық мұсылман құрылтайы ашылып, оған Түркістан халықтарының 150 артық өкілдері қатысты. Съезд төрағасы М.Абдурашидханов, хатшыларының арасында М.Шоқай болды. Съезде қарастырылған басты мәселе уақытша үкіметке көзқарас және қалыптасқан жағдайда Түркістанды басқару мәселесі болды. Съезд Уақытша үкіметке қолдау көрсетті және Ресей президент және Құрылтай жиналысы басқаратын федеративті, демократиялық парламенттік республикаға айналуға тиіс, Түркістан және басқа да облыстарға автономия берілуге тиіс деген идеяны ұсынады. Сондай-ақ Түркістан мұсылмандарының кеңесін құру туралы мәселе көтерілді. 1917 ж. 12 маусымында бұл ұйым құрылып, оның басшысы болып М.Шоқай тағайындалды. Бұл ұйым басқа да ұлттық-демократиялық бағыттағы саяси күштермен, соның ішінде «Алаш» партиясымен қарым-қатынас орнатуға тырысты. Сонымен қатар бұл ұйым 1917 ж. 2 қарашасында кеңес өкіметін танымау туралы шешім қабылданды.  «Шура –и-Исламидың» күш-жігерінің нәтижесінде мұсылмандардың өлкелік  ІV төтенше съезінде Қоқан автономиясын құру туралы шешім қабылданды. Сонымен бұл ұйым түркі-мұсылман халықтарының ұлттық-діни автономиясын құруды жақтады. «Шура –и-Исламидің» өзі аттас баспа органы болды, кейіннен оның орнына «Кенғаш»(Кеңес) газеті шығарылып,  оның беттерінде түркі федерациясы идеясы насихатталды. 1918 ж. басында Қоқан автономиясы жойылғаннан кейін «Шура –и-Ислами»  өмір сүруін тоқтатты.
1917ж. күзінде Қазақстанда  тағы бір ұлттық-саяси ұйым – өзін «Қырғыздың (қазақтың) социалистік партиясы» деп атаған «Үш жүз» партиясы пайда болды. «Үш жүз»партиясының құрылғандығы жөнінде хабар 1917 ж. қарашасында «Сарыарқа» газетінде жарияланды. Оның негізін салған Мұқан Айтпенов. Алайда М.Айтпенов «Алаш» партиясының жақтаушыларының бірі болғандықтан партия ішінде жікке бөлінушілік орын алып, М.Айтпенов төрағалықтан кетуге мәжбүр болды. Бұд партия негізінен Қазақстанның солтүстік-шығыс облыстарында іс-әрекет жүргізді, орталық Комитеті Омбы қаласында орналасты, баспа органы Петропавл қаласында 1917 ж. желтоқсанында шығарыла бастаған «Үш жүз» газеті болды. Газеттің екінші нөмерінде партияның бағдарламасы жарияланды.
«Үш жүз» партиясы негізгі мәселелер бойынша «Алаш» партиясына оппозицияда болды. Қазақ облыстарының автономиясы мәселесі бойынша олар түркі-татар федерациясын жақтады. «Алаш » партиясының жерді земствоның қарамағына беру туралы ұсыныстьарына қарсы шықты.
М.Айтпенов қызметінен кеткен соң, төрағалыққа К.Тоғысов сайланды. 1918 ж. көктеміне қарай партия большевиктерді ашық қолдай бастады, сөйтіп«Үш жүз» партиясы Алашордаға қарсы шықты. 1919 ж. азамат соғысы кезінде К.Тоғысов қаза тапқан соң партия өмір сүруін тоқтатты.

2 ҚАЗАҚСТАН ҚАЗАН РЕВОЛЮЦИЯСЫ ЖӘНЕ АЗАМАТ СОҒЫС ЖЫЛДАРЫНДА

2.1 Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы. Қоқан автономиясы. Алашорданың құрлуы және қызметі.
2.2 Қазақстан Азамат соғысы жылдарында. «Әскери коммунизм» саясаты

2.1 1917 ж. күзіне қарай Ресейде жаңа революциялық дағдарыс пісіп жетілді. Оның басты себебі бүкілресейлік әлеуметтік-экономикалық және мемлекеттік-саяси дағдарыс болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс Ресейдің шаруашылық қирауына алып келді. 1917 ж. жазына қарай өнеркәсіптік сектордың өнімі 1916 ж. салыстырғанда  36,5 пайызға азайды.
1917 ж.наурызынан қазан айына дейін 800 жуық кәсіпорын жабылып, бұрын-соңды болмаған жұмыссыздыққа алып келді. Қаржы жүйесі толықтай істен шықты. Уақытша үкімет өзі басқарған сегіз айдың ішінде 9 млрд. Сомның несиелік билеттерін басып шығарды, ал Николай ІІ үкіметі болса соғыс болған 32 ай ішінде 8,3 млрд. Сомның қағаз ақшасын шығарған болатын. 
«Керенка» деп аталатын қағаз ақшаның орасан зор көлемде Ресей экономикасына енгізілуі бұрын-соңды болмаған ауыр инфляцияға алып келді. 1917ж. қазанына қарай рубльдің сатып алу мүмкіншіліг бар-жоғы 6-7 тиынды құрады, ал жалақы 50 пайызға қысқарды. «Біз ұлы экономикалық және қаржылық дағдарыстың алдында тұрмыз,» - деді Уақытша үкіметтің басшысы А.Ф.Керенский.
Соғыстан туындаған ауыр шаруашылық күйзелісті елдегі саяси дағдарыс одан әрі шиеленістіріп жіберді. Уақытша үкімет солқылдақтық танытып, бірді-бір маңызды мәселені шеш алмады. 
Елде қалыптасқан жағдай халықтың наразылығын күшейтті. Уақытша үкіметтен үміттерін үзген халық неғұрлым радикалды бағыттағы саяси күштерге қолдау көрсете бастады. 1917 ж. қыркүйек-қазан айларында Петропавл, Орал қалдаларында, Орынбор-Ташкент темір жолының кейбір стансаларының жұмысшылары ереуілдерге шықты. Ірі толқулар Верный, Әулиеата және басқа қалаларда да болып өтті. Жұмысшылардың ереуілдері мен стачкаларына шаруалар мен солдаттар қолдау көрсетті. Уақытша үкімет халықтың талабын орындаудың орнына бұл қозғалысты күшпен басып-жаншуға тырысты.
1917 ж. Қазанда Петроградта және оның маңайында большевиктердің басшылығымен Қызыл гвардияшылардың, революцияшыл солдаттар мен матростардың 250 мың жауынгерінен тұратын екпінді отряд жасақталды. 1917 ж. 24 қазанда Петроградта қарулы көтеріліс басталды. 25 қазанның таңертеңіне қарай қаладағы маңызды нысандар: вокзалдар, электростанциялар, телефон станциялары, мемлекеттік мекемелер, банктер, көпірлер кеңес өкіметін жақтаушылардың қарамағына өтті. Уақытша үкімет тұтқындалды. 25 қазанда таңертең В.И.Ленин әзірлеген «Ресей азаматтарына» деген үндеу жарияланды. 25 қазанның кешінде Смольныйда Кеңестердің Бүкілресейлік ІІ съезі ашылды. Съезд «жұмысшыларға, солдаттарға және шаруаларға» үндеуінде бүкіл өкімет билігінің Кеңестерге өткенін мәлімдеп, қарулы көтерілістің жеңіп шыққанын баян етті. Съезд «Жер туралы декретті» қабылдады. «Бітім туралы декретте» кеңес өкіметі «барлық соғысушы жақтарға аннекциясыз және контрибуциясыз демократиялық бітім жасау үшін тез арада келіссөздер бастауды ұсынады. » Екінші қабылданған «Жер туралы декретте» жерге жеке меншік жойылып, ол мемлекет меншігіне өтетіндігі жарияланды. 
Кеңес үкіметінің алғашқы актілерінің бірі 1917ж. 3 қарашасында жарияланған «Ресей халықтары құқықтарының Декларациясы» болды. Онда жұмысшы-шаруа мемлекетінің ұлт саясатының негізгі принциптері: Ресей халықтарының теңдігі мен егеменділігі, олардың өзінің мемлекет құрылысын өзі шешу құқығы жарияланды. Ұлттық және этникалық азшылық пен топтардың еркін дамуы, ұлттық және діни артықшылықтарды жою –Кеңес өкіметінің ұлт саясатының бағдарламасы осындай болды. 1917ж.20 қарашасында Кеңес үкіметінің «Ресей мен Шығыстың барлық еңбекші мұсылмандарына » Үндеуі жарияланып, онда мұсылмандардың діни сенімдері мен әдет-ғұрыптары, ұлттық және мәдени мекемелеріне еркіндік беріледі, қорғалады делінеді.
Сонымен, Петроградта билік Кеңестердің қоластына өтті. Қарашаның басында Мәскеуду жеңіске жеткен революция бүкіл елде өзінің салтанатты шеруін бастады. 1917 ж. 30 қазанда Қазақстанда алғаш рет өкімет билігін Перовск (қазіргі Қызылорда) жұмысшылары  мен  солдаттары өз қолдарына алды.
3 қарашада қарулы қақтығыс нәтижесінде Кеңес өкіметі Ташкентте орнатылды. 6 қарашада Әулиеатада, қарашаның бас кезінде бейбіт жолмен Черняевте (қазіргі Шымкент) билік Кеңестердің  қолына өтті. Желтоқсанда- Бөкей ордасында, Петропавлда, Көкшетауда, Атбасарда, Қостанайда 1918ж. қаңтарында –Ақтөбеде, 18 қаңтарда атаман А.Дутовтың қарулы қақтығысын басу нәтижесінде Орынборда кеңес өкіметі орнатылды. 17 ақпанда Семейде, кейіннен Өскеменде, Қарқаралыда, Зайсанда орнықты. 3 наурыз күні Верныйда, наурыз айының ішінде бүкіл Жетісу облысында Кеңестер билікті өз қолдарына алды. Оралда кеңес өкіметінің орнауы аса қиын жағдайда жүзеге асырылды. 1918ж. 15 қаңтарында орнатылған кеңестердің билігі 29 наурызда құлатылды, тек азамат соғысы жылдарында билік қалпына келтірілді.
1917 ж. 26 қарашасында Қоқан қаласында мұсылмандардың өлкелік IV төтенше съезі ашылды. Оның жұмысында 30 астам делегат қатысты. Съездің белсенді қатысушыларының қатарында Ә.Бөкейханов, М.Тынышпаев, М.Шоқай, және тағы басқалар болды. 27 қарашада съезде Түркістан автономиясын (Түркістан мұхтариаты) құру туралы шешім қабылданды. Сол жерде 12 адамнан тұратын Уақытша үкімет құрылды, оның 8- жергілікті халықтың өкілдерінен, 4- басқа ұлт өкілдерінен сайланды.  Премьер-министр және ішкі істер министрі болып  М. Тынышпаев, сыртқы істер министрі болып М.Шоқай сайланды. Кейіннен М.Шоқай премер-министр болды. Сонымен бірге 54 адамнан тұратын Ұлттық жиналыстың (Милий мажлис) құрамы айқындалды, оның құрамының үштен бір бөлігі жергілікті емес халықтардың өкілдеріне берілді. 1917 ж. 1 желтоқсанында Түркістан автономиясының үкіметі өлке халқына Үндеу жолдап, онда Түркістан ресей Федеративтік демократиялық республикасының автономиялық құрамдас бөлігі болып табылады деп жарияланды. Автономияның орталық органдарының Қоқан қаласында орналасқандығына байланысты ол Қоқан автономиясы деп те аталды.
1918 ж. қаңтарында Қоқан автономиясы большевиктер тарапына қысыға ұшырады. Олар М.Шоқайдан Кеңес үкіметін мойындауды және милицияны таратып, қарусыздануды үзілді-кесілді талап етті. Алайда, М.Шоқай бұл талаптарды орындаудын бас тартты. Автономияны жою мақсатымен Кеңес үкіметі атты әскер, артиллериялық және жаяу әскер бөлімдерінен тұратын 11 эшалонды 1918 ж. 6 ақпанында Қоқан қаласына жіберді. 6-7 ақпанда большевиктер Қоқанды қырғынға ұшыратып, автономияны жойды, «Шура-и-ислами» тарап кетті.
Қазақстанда кеңес өкіметінің орнатылуы біркелкі жүрген жоқ. Оның аймақтың әлеуметтік-экономикалық даму және саяси күштердің күш ара-қатынасына байланысты ерекшеліктері болды. Бірқатар аудандарда бұл үрдіс ұзаққа созылған қантөгіс қақтығыстар нәтижесінде жүзеге асырылса, кейбір аудандарда бейбіт жолмен өтті. Жаңа өкімет Торғай, Жетісу, Орал облыстарының көптеген аудандарында қарулы қақтығыстар барысында орнатылды. Шымкент, Әулиеата, Бөкей ордасы, Түркістан, Қазалы, Көкшетау, Ақмолада біршама бейбіт жолмен орнады. 1917 ж. қазанынан 1918 ж. наурызына дейін Кеңес өкіметі Қазақстанның барлық дерлік аймақтарында орнады. Жаңа өкіметке қарсылық негізінен Орынбор, Орал және Жетісу аймақтарында орын алды.
1917 ж. Қазан революциясынан кейін қалыптасқан жағдайды талқылап, іс-әрекет жоспарын қабылдау үшін 1917 ж. 5-13 желтоқсаны аралығынада Орынборда Жалпықазақтық Екінші съезд болып өтті. Оның жұмысына Қазақстанның барлық аймақтарынан делегаттар қатысты. Ұйымдастырушылар Ә.Бөкейханов, И.Омаров, С.Дощанов, М.Дулатов болды. Съезге Б.Құлманов төрағалық етті.
Съездің жұмысы Қазақстанның оңтүстігінде аштық туралы, жергілікті билік өкілдерінң әрекетсіздігі туралы мәселені қарастырудан басталды, съезд келесі мәселелерді талқылады: Сібір,Түркістан автономияларына және оңтүстік-шығыс одағына қатынасы; қазақ автономияларына және оңтүстік-шығыс одағына қатынасы; қазақ облыстарының автономиясы; милиция; ұлттық кеңес; білім беру; ұлттық қор; мүфтият; халық соты; ауылдық басқару; азық-түлік мәселесі.
Съезде талқыланған негізгі мәселе қазақ автономиясын құру болды. Автономия туралы баяндаманы Ә.Бөкейханов жасады, бұл баяндама мен қазақ автономиясын құру  туралы мәселе арнайы құрылған комиссияның қарауына берілді. Комиссия атынан сөз алған Х.Ғаббасов «қазан айының соңында Уақытша үкіметтің құлауына байланысты Ресей мемлекеті заңды, беделді билік органынан айырылды. Елде азамат соғысы туындау қаупі бар. Осындай жағдайдан шығудың бірден бір жолы барлық  қазақ облыстары мойындайтын бері билік құру болып табылады,» деп атап өтті. Съезд бірауыздан қазақ облыстарының автономиясын құрып, оны Алаш деп атау туралы шешім қабылдады. Алаш облыстарын «қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен» уақытша ұлттық комитет құрылып, ол Алашорда деп аталынды. «Алашорданың» үкімет құрамы 25 адамнан тұрып, оның 10 орны қазақтар арсындағы басқа ұлт өкілдеріне қалдырылды. Жаңа үкімет орталығы Семей қаласы болды. Алашорданың басшысы болып баламалы негізде Ә.Бөкейханов сайланды.
Алашордашылар Кеңес өкіметімен байланысқа шығып бірі-бірі мойындау туралы мәселе қойды. 1918 ж. сәуірдің екісіне дейін Халел мен Жаһанша Досмұхамедовтар Мәскеуде автономия алу жөнінде В.И.Лениннің қабылдауында болды. Ә.Бөкейханов, Х.Ғаббасов, Ә.Ермековтар В.И.Ленин және И.В.Сталинмен Қазақ автономиясының жер көлемі, шекарасы туралы келіссөз жүргізді. Алайда, бұд келіссөздер нәтиже бермеді. Осыдан кейін алашордашылар Орынборда өз билігін орнатқан атаман А.Дутовпен, Самарадағы Құрылтай жиналысының комитетімен, Омбыдағы Уақытша Сібір үкіметімен қарым-қатынас орната бастады. Кеңес үкіметімен келісімге келу мүмкіндігінен  айырылған соң Алашорда оған ашық қарсы шыға бастады. 1918 ж. маусымында Алашорда қаулы қабылдап, онда: «Кеңес өкіметі шығарған декреттер Қазақстан жерінде өз күшін жойды,» - деп жазды. Тамыз айында Семейде алғашқы Алаш атты әскер полкі құрылды.
1918ж. 11-14 қыркүйегі аралығында Уфа директориясы деген атпен белгілі кеңес болып өтті. Оның құрамына Бүкіл ресейлік құрылтай жиналысынң мүшелері, Сібір уақытша үкіметінің, орынбор, Орал, Сібір,Иркутск, Жетісу,Енисей, Астрахан казак әскерлерінің өкілдері, Башқұрт, Алаш, Түркістан үкіметтерінің, зесмтволардың, бірқатар саяси партиялардың өкілдері енді. Уфа директориясы Ресейде бірыңғай партиялардың өкілдері еді. Уфа директориясы Ресейде бірыңғай орталық өкімет қалпына келтірілді, соған байланысты ендігі жерде жергілікті автономиялар, соның ішінде Алашорда да өмір сүруін тоқтатуы  қажет деген шешім қабылдады. Сонымен, кеңестерге қарсы барлық күштерді біріктірген Уфа директориясы өз шешімімен Алашорданы  жойды. 
Бұл кезде Алашорда екіге бөлініп кетті. 1918 ж. 11 қыркүйекте Жымпитыда Х. Досмұхамедов басқарған Алашорданың Батыс бөлімі құрылды. Алашорданың Шығыс бөлігі Жаңа Семей қаласына көшірілді.  
Азамат соғысы жылдарында Алашорда Кеңес үкіметіне жау күштерімен одақтас болды. Дегенмен Кеңес үкіметі Қазақстанда халықтың қалың бұқарасын өз жағына тарту Алашорда құрамында болған қазақ зиялыларының қолдауынсыз мүмкін емес екендігін жақсы түсінді. Бүкілресейлік Орталық Атқару комитетінің (БОАК) 1919ж. 4 сәуірдегі қаулысында «Кеңес өкіметіне қарсы азамат соғысына қатысқан қырғыздар (қазақтар), сондай-ақ қырғыздардың бұрынғы ұлттық «Алашорда» үкіметінің бұрынғы мүшелері өздерінің бұрынғы контрреволюциялық қызметі үшін ешқандай қуғынға салынып, жазаға тартылмауы тиісті,»- деп көрсетілген. 
Сол жылдың 21 желтоқсанында Алашаорда Кеңестер жағына шығу туралы шешім қабылдады. 1920ж. 9 наурызында Алашорданы жою туралы шешім қабылдағаннан кейін ол өмір сүруін тоқтатты.
1.2.2 Азамат соғысы – мемлкет ішінде билік үшін сол ел азаматтарының өзара соғысы. Большевиктік билеушілер өздерінің демократияға қарсы саясатымен жағдайды шиеленістіріп жіберді. Жұмысшы-шаруалар Кеңестерінің орталық пен жер –жердегі өкіметті басып алуы алғашқы күндерден бастап-ақ құлатылған таптардың қарулы қарсылығын тудырды.
1918 ж. ақпанында Құрылтай жиналысы шақырылып, оның делегеаттарының басым көпшілігін эсер партиясының өкілдері құрадлы. Құрылтайдың бірінші күні-ақ оның делегаттары большевиктерден коалициялық үкімет құруды талап етті. Алайда  бұл ұсыныс қабыл алынбады және сол күні кешке В.И.Лениннің нұсқауымен большевиктер Құрылтай жиналысын күштеп таратып жіберді. Осылайша, Ресейдегі жағдайды бейбіт жолмен қалыпқа келтірудің соңғы мүмкіндігінен айырылды.
«Ақтар» деп аталған контрреволюциялық күштер бірігіп большевиктерге қарсы ашық қарулы қарсылыққа дайындала бастады. Азамат соғысы өкіметүшін күрестің жалғасы болды, сол себепті де революция мен азамат соғысы арасында ешбір дәл шекара болған емес. 
Азамат соғысының басталуына түрткі болған Чехословак корпусунуң бүлігі болды. 1918 жылы мамырдың соңында контрреволюциялық күштер Петропавлды, маусымда Көкшетауды, Ақмоланы, Омбыны, Павлодарды, Семейді, Қостанайды басып алды.
Бүлікті пайдаланған атаман А.Дутов 1918 жылғы маусымда Орынборды алып, Қазақстанды Орталық Ресеймен байланыстыратын теміржолды кесіп тастады. Қызыл әскер темір жол бойымен Ақтөбеге қарай шегінді. Ақ гвардияшылар Ташкентке қарай жылжуын тоқтату мақсатымен Ақтөбе майданы құрылып, оның қолбасшысы болып Г.В.Зиновьев тағайындалды. Осы кезде Далалық өлкенің Төтенше комиссары Ә.Жангелдинның экспедициясы ұйымдастырылды. 1918 ж. 18 шілдесінде Мәскеуден шыққан экспедиция Волга, Каспий теңізі, Маңғышлақ арқылы жүріп 11 қарашада Шалқарға жетті. Олар Ақтөбе майданының бірнеше мың әскеріне қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізіп берді.
Әліби Жангелдин (1884-1953) Торғай уезінің Қайдауыл ауылында дүниеге келген. 1903 ж. Орынбор діни училищесінде, 1904-1905 жж. Қазан мұғалімдер семинариясында оқып, 1906 ж. Мәскеу діни академиясына оқуға түскен. 1910-1912 жж. Еуропа, Таяу Шығыс, Африка мен Азия елдерін саяхаттап, атап айтқанда Польша, Австрия, Венгрия, Швейцария, Сербия, Болгария, Түркия, Сирия, Палестина, Мысыр, Абиссиния, Арабия түбегінде, Месопотамияда, Иран, Үндістан, Цейлон аралдары, Үндіқытай, Тайвань, Жапония сияқты  елдерде болып қайтқан. Ә.Жангелдин Қазақстан кеңестерінің Бірінші Құрылтай съезін ұйымдастырушылардың бірі болды.
Ақтөбе майданы Азамат соғысында маңызды рөл атқарды, 1918 ж. қазанында ақ гвардияшылардың Орта Азия мен Қзақстаннның оңтүстігіне өту мақсатымен басталған шабуылын тоқтатып, қарсыласты кейін шегіндірді. 1919 ж. ОРынбор, Орал,Орск қалалары азат етілгеннен кейін Ақтөбе майданының әскерлері Шығыс майданнының құрамына еніп, Ақтөбе майданы таратылды.
Ақгвардиялық «Сібір үкіметін» ресми түрде таныған Алашорда үкіметі атаман А.Дутовпен бірігіп Кеңес өкіметіне қарсы шықты. Орта Азиямен Қазақстандағы қарсыласу жалпы Ресейдегі қарама-қарсылықтың құрамдас және ажырағысыз бөлігіне айналды.
1918 ж. жазы мен күзінде Жетісу облысында соғыс қимылдары жанданды. Колчак әскері Іле өлкесін, Верныйды басып алып, ары қарай Қазақстанның оңтүстігі мен Орта Азияға жетуді көздеді. Сергиополь (Аягөз), Үржар, Сарқанда және басқа елді мекендер басып алынды. Ақ гвардияшылардың осы бағыттағы шабуылын тоқтату  мақсатымен 1918 ж. жазында Солтүстік Жетісу майданы 1918 жылы қараша айында «Сібір армиясының» Екінші Жеке Дала корпусы «Ташкентті баспы алуды түпкі міндет етіп,» Жетісу бағытында операция бастады. 1918 жылдың аяғында Жетісу майданында атаман Анненковтың дивизиясы және басқа да әскер бөлімдері жіберілді.солтүстік Жетісуда табан тірескен ұрыстар өрши түсті. 
Елде «ақ» және «қызыл» террор  кең құлаш жайды. 1918 ж. қыркүйегінде Бүкілресейлік Төтенше Комиссия құрылып, оған кең өкілеттіліктер берілді. Ресми деректер бойынша 1918 ж. Төтенше Комиссия органдары 31489 адамды репрессиялады, оның ішінде 6185 адам атылды, 21236 адам қамауға алынды. Екінші жағынан, осы кезде  Колчак әскерлерінің қолынан 25 мың адам қайтыс болды.
Азамат соғысының басталуы жағдайында Кеңестер әскери құрылысқа Түркістан мен Қазақстанның жергілікті байырғы халқын тартты. «Мұсылман бөлімдері» деп аталатын әскери бөлімдер құрылды. Мұндай бөлімдер көбінесе ұзақ тұрақтамады. Оның себептері  көп еді. Бір жағынан, ұлы державалық шовинистер қаруланған мұсылман Ресейдің жауы деп пайымдады. Екінші жағынан, қазақтар армия үшін «сенімсіз элемент және олар әскери қызмет құрметін  көрсетуге жеткен жоқ, олардың адалдығына сенуге болмайды» деп санаған бұрынғы отаршыл отарлықтың сенбеулігі әсер етті.
Ұлттық әскер бөлімдерін құру бастапқыда еріктілік қағидасымен жүргізіледі. Міндетті әскери міндеткерлікке негізінде еңбекшілерді мобилизациялау туралы 1918 жылы мамырдың 29-нда Бүкілресейлік Орталық Атқару комитетінің (БОАК) декретінен кейін 1918 жылғы қарашаның 17-нде Ұлт істері жөнінде халық комиссариаты «Жауынгерлерді ұлттық белгілері бойынша белгілі бір өлшемдерге еркін  топтауға » рұқсат берді. Ұлттық құрамаларда рота буынынан ірі етіп құрмау көзделді. Іс жүзінде полктер мен бригадалар құрылды. Мәселен, 1918 жылдың күзінде Бөкей ордасында кеңестік тұңғыш үлгілі қазақ атты әскер полкі құрылды. 
1920 жылы Түркістанда байырғы халықты әскерге тұңғыш рет күшпен жинау басталды. 1920 жылдың наурыз айына қарай Торғай облысында 6 мыңнан астам адам мобилизацияланды. 1920 жылдың  басында Жетісу облысында жеке қазақ бригнадасы, жалпы саны 5,5 мың адамнан тұратын 27- Түркістан және 15-Дүнген полктері құрылды. 1920 жылғы мамыр айында РКФСР Еңбек және Қорғаныс Кеңесінің шешімімен 19 жастан 35 жасқа дейін орыс емес ұлттардың 25 мың өкілі армияға шақырылды.
1920 жылдың соңына қарай Қазақ Әскери Комиссариаты Бөкей ордасында, Орал және Торғай облыстарында отыз жеті әскер бөлімі мен бөлімшесін құрды. Әскер бөлімдерін құру істерімен Дала өлкесінің төтенше комиссары Әліби Жангелдин, Торғай уезінің әскери комиссары Амангелді Иманов, қазақ атты әскер бригадасы саяси бөлімінің меңгерушісі Б.Қаратаев, сондай-ақ әскери бөлімшелердің командирлері және комиссарлары Т.Әлиев, С.Арғыншиев, Б.Алманов, А.Асылбеков, Ж.Жәнікешов, М.Масанчи, А.Розыбакиев, О.Исаев, А.Оразбаева және басқалар белсене айналысты. Олар халық арасында үлкен ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді. Дегенмен, қазақтар азамат соғысына кең түрде қатысты деуге негіз жоқ. Жалпы  Қазан революциясы негізінен қалалар мен темір жол бойындағы елді мекендерді көбірек қамтығандықтан, Кеңес өкіметінің ауылдық жерлерде ықпалы тым төмен болды. Алайда қазақ ауылы соғыстан тысқары қала алмады, осы соғыстың басты құрбандарының бірі болды. 
Азамат соғысы жылдары Қазақстан аумағында бүкілресейлік Шығыс, Түркістан, Орал майдандары мен жергілікті Ақтөбе мен Жетісу майдардары соғыс қимылдарының негізгі аймақтарының бірі болды. 
1918 жылдың жазында кеңес елі үшін ең басты майдан – Шығыс майданы болды. 1919 жылғы қаңтар айында Қызыл армия Орынбор мен Оралды алды. Мұның өзі Кеңестік Ресейдің Қазақстанмен және Орта Азиямен тікелей байланысты қалпына келтіруге мүмкіндік берді. 
Бүкіл Қазақстан аумағында ақ гвардияшыларға қарсы партизан қозғалысы өрістеді. партизан қозғалысына әскерден қайтқан солдаттар мен матростар, Ақпан революциясы мен Қазан төңкерісіне, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына қатысқандар басшылық етті.
Солтүстік Жетісуда Кеңес үкіметін орнатуда Черкасск қорғанысы (1918 жылғы маусым -1919 жылғы қазан) үлкен рөл атқарды. Колчак тылында шаруалар шабуыл жасап, 1919 жылғы сәуірде Қостанайды шабуылмен алды. Көтеріліске шыққандар Әскери Кеңес, Әскери революциялық трибунал, партизан армиясының штабын сайлады. Алайда қалада орнығып қала алмады. Жақсы қаруланған Колчак отрядтары  Қостанайды қайта басып алды. Шығыс Қазақстан территориясында «Таудың Қызыл  Қырандары» партизан отряды ақгвардияшыларға қарсы күрес жүргізді.
Қазақстандағы Колчак әскерлерін талқандау Шығыс майданның Солтүстік және Оңтүстіктоптарына жүктелді. М.В.Фрунзе басқарған Оңтүстік топтың әскерлері 1919 жылғы маусымда Уфаны азат етті. Шілдеде Оралды қоршауға лған ақ гвардияшыл әскерлерді талқандауға 25-Чапаев дивизиясымен бірге қазақ атты әскер бригадасы қатысты. 1919 жылдың жазында Шығыс майдан әскерлері Колчак қолын Оралдан асыра қуып тастады. 
Түркістан майданының 1-армиясы Орынбор контрреволюциясының негізгі күші – Колчак әскерлерінің Оңтүстік армиясына қарсы Ақтөбе бағытында шабуылға шықты. Шабуыл жасаушыларға Арал теңізі жағынан Ақтөбе майданының бөлімдері қолдау көрсетті. Колчакшылардың қыспаққа түскен Оңтүстік армиясы тізе бүгуге мәжбүр болды. 1919жылғы қыркүйекте Орынбор –Ташкент темір жолының Мұғалдар станциясында 1-армия Ақтөбе майданының бөлімдерімен түйісті. Соның нәтижесінде Түркістан Орталық Ресеймен  қайта қосылды. Жылдың соңына қарай Орал облысы ақ қазақтардың толық арылды.
1920 жылғы 5 қаңтарда Түркістан майданының әскерлері Атырауды алды. Орал майданы жойылды. 1919 жылдың күзінде Шығыс майданның 5-армиясы (қолбасшысы М.Н.Тухачевский) Солтүстік, содан соң Шығыс Қазақстанды азат ете бастады. Петропавл, Ақмола қалалары азат етілді. Сол жылғы қарашада Семейде Колчак өкіметі құлатылып, Әскери-революциялық комитет құрылды. Ол қалада Кеңес өкіметі қалпына келтірілді.
Қазақстандағы қарулы тайталас Ресейдегі азамат соғысының құрамдас бір бөлігі еді. Сол себепті де Қазақстан майдандардағы күрес-тартыстың дамуы мен барысында азамат соғысының басты майданындағы соғыс әрекеттерінің жүрісі ғана емес, Қазақстанның ақ гвардияшылар жаулап алған территориясындағы партизан қозғалыстары мен көтерілістер Қызыл Армияның Шығыс және Оңтүстік майдандарында шайқасып жатқан негізгі күштеріне елеулі көмек көрсетеді. Бұл әсіресе Орынбор мен Оралды босатып алудан және Колчак күштерін біржолата талқандаудан, ақгвардияшылар мен олардың одақтастарын Қазақстаннның солтүстігі солтүстік-шығысына, Жетісудан дүркіретіп айдап шығудан айқын көрінді.
1920 жылғы наурыздың аяғына қарай Семей облысының солтүстігі ақ гвардияшылардан азат етіліп, Жетісу майданы жойылды.
Азамат соғысының кескілескен қырғынында 8 миллион адам қаза тапты. Қызылдар мен ақтардың қимылынан алдымен қарапайым халық зардап шекті. Олардың қайсысы болса да малды, ең алдымен, аттарды өз қарамағаны алып, қазақтар арасында күштеп мобилизация жүргізді, ауылдарды және даланы өртке орады. Атамандар Дутов пен Анненковтың казактары ерекше қатыгездігімен көзге түсті. 1918 жылғы қазан айында атаман Анненков Өскеменге «Моңғол» деген кемемен келіп, түрмеге қамалғандар арасынан 28 адамды іріктеп алып, кеме трюміне айдап тығады. Олардың арасында жұмысшы, шаруа және қазақ депутаттары Өскемен уездік кеңесінің тұңғыш төрағасы Яков Ушанов бар еді. Анненков бастаған ақ офицерлердің мас тобы Ушановты сулы киіз төсенішке орап, от жағатын орынға сүйреп апарады да, кеменің лаулап жанып жатқан ошағына тастайды.
Қазан революциясынан кейінгі алғашқы алғашқы кезеңде кеңес үкіметінің экономикалық салада нақты және айқын жоспары болған жоқ. Большевиктердің шаруашылық саясатындағы басты бағдар марксизм классиктерінің еңбектерінде сипатталған экономикалық құрылымның  моделі болды. Оған тән белгілер: мемлекет бүкіл меншіктің иесі болады; барлық азаматтар жалдамалы мемлекеттік қызметкерлерге айналады; қоғамда теңгермелік принцип орнайды; тауар-ақша қатынастары жойылып, оның орнына өнім бөлуді орталықтандыру енгізіледі; халық шаруашылығын басқару қатаң әкімшілік бақылауда болады.
Алғашқы кезде большевиктер өнеркәсіпте «жұмысшы бақылауын» енгізді, алайда одан нақты нәтиже болмағандықтан кәсіпорындар, банктер мен көлікті жедел национализациялауға кірісті. Барлық сыртқы мемлекеттік займдар жойылды, сыртқы саудаға мемлекет монополиясы орнықты. Лениннің сөзімен айтсақ, «капиталға қарсы қызыл гвардиялық шабуыл» басталды. Бүкіл елде «қала буржуазиясы мен буржуазиялық интеллигенцияға» қарсы бағытталған конфискациялар мен контрибуциялар кең түрде жүріп өтті. Ірі кәсіпорындардан ғана 300 нысан национализацияланды. Сауда да тез арада национализацияланды, тіпті ұсақ дүкендер мен шеберханалар да мемлекет меншігіне өтті.
Соғыс интервенциясы мен Азамат соғысының үдеуінен Қызыл Армия мен еліміздің орталық өндіріс орындарын азық-түлікпен қамтамасыз ету ерекше маңызды роль атқарды. Сондықтан азық-түлік салғырты соғыс коммунизмі саясатының негізгі құрамды бөлігі болды.
Оның мәні: азық-түліктің артығын шаруалардың мемлекетке міндетті түрде өткізуі. Азық-түлік салғырты ХКК (Халық Комиссарлар Кеңесі) 1919 ж. 11 қаңтарындағы Декретімен енгзілді. Бұл шара шаруалардың жаппай наразылығын тудырып, олардың бір бөлігінің ақ гвардияшылар қатарына қосылуына алып келді. Алайда Кеңес үкіметі бұл төтенше шара тек соғыс уақытында қалыптасқан қиыншылықтарға байланысты енгізілді, соғыс аяқталған соң азық-түлік салғырты жойылады деп уәде берді.
Соғыс коммунизмі саясатының негізгі шаралары: нарықтық, тауар-ақша қатынастарын жою, жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігін енгізу (16-50 жас аралығында); жалақыны теңгермелі төлеу; экономиканың барлық салаларында қатал мемлекеттік бақылау орнату.
Азамат соғысы жағдайында осы саясатты жақтаушылар басым болды. Олар қалыптасқан ауыр экономикалық жағдайда еркін нарықтық қатынастардың тиімді болатынына күмән келтірді. Билікті қатаң орталықтандыру соғыс жағдайында ел ресурстарын мобилизациялау арқылы әскерді қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.
Азамат соғысының қарсаңында – ақ Қазақстанда жаңа билік органдары құрыла бастады. Қазақ кеңестік автономиясын құру жұмысы бастапқы кезде РСФСР ұлт істері жөніндегі халық комиссариатында шоғырланды.
Алайда, Колчак әскерлерінің Шығыс майданда шабуылға шығуы, ақ казактар мен алашордашылардың Кеңес өкіметіне қарсы күресінің күшеюі Қазақстандағы жағдайды шиеленістіріп жіберді. Сондықтан да жуыө уақытта Бүкілқазақстандық съезді шақыру мүмкіндігі болмады. Съезді әзірлеу жөніндегі жұмысқа басшылық РСФСР ұлт істері жөніндегі халық комиссариатының Қазақ бөліміне (1918 жылғы 11 майда құрылған) тапсырылды. Алайда, Қазақ бөлімінің съезді әзірлеу жөніндегі жұмысы ықпалды бола алмады, өйткені ол негізгі оқиғалар ортасынан алыста, Москвада болды. Жергілікті қазақ тұрғындарымен тығыз байланыс орнату үшін ұйымдық орталықтың жұмысын жаудан азат етілген территорияға көшіру қажет еді. Қазақстан территориясындағы мұндай орталық РСФСР Халық Комиссарлары Советінің 1919 жылғы 10 шілдедегі декреті бойынша құрылған Қазақ өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитет (Қазревком) болды.
Ол өлкедегі ең жоғарғы әскери- азаматтық басқарма болып санлды. Қазревком басшысы – С.Пестковский. қазревкомның алғашқы құрамына В.Лукашев, Ә.Жангелдин, С.Меңдешев тағы басқалар кірді. Комитет құрамы жиі өзгеріп тұрды. Мұның өзі ревкомның іскер құрамын қалыптастыруға байланысты еді. Әр кездері қазақ революциялық комитетіне Т. Седельников, Ә.Әйтиев, С.Арғыншаев, А. Әлібеков, А.Авдеев, В.Покровский, С.Сейфуллин және басқалар мүше болып кірді. 1920 жылдың 26 тамызында С.Пестковскийдің Батыс майданға шақырылуына байланысты Қазревкомның председателі болып, В.А.Радус-Зенькович тағайындалды.  
Қазревкомның міндеттері: 
1.	Контррреволюция мен интервенцияға күресу;
2.	Өлкеде мемлекеттік шаруашылық, мәдени құрылыс орнату;
3.	Өлке кеңестерінің Құрылтай съезін әзірлеу
Өлкенің күнделікті тіршілігіне басшылық жасау үшін түрлі салалар бойынша комитеттің бөлімдері мен бөлімшелері құрылды. Қазревком мен оның жергілікті жерлердегі органдары қазақ даласына Кеңестерді ұйымдастыру, ұлттық зиялылар өкілдерін кеңес құрылысына тарту жұмысын жүргізді. 1920 жылғы 9 наурызда өзін «Қазақ елінің үкіметі» деп атаған Алашорданы тарату туралы шешім қабылданды. 
Қазревкомның  тікелей басшылғымен мәдени құрылыста алғашқы қадамдар әрекеті жасалды. Бұл мәселедегі ревкомдардың қызметінде РСФСР Халық Комиссарлары Советінің «Ересек азаматттардың сауатсыздығын жою туралы» декреті басшылыққа алынды. Мектептер ашуға, мұғалімдер даярлау мәселесіне басты назар аударылды. Қазревком мәдени құрылыс саласында едәуір жұмыс өрістетті. Қазревкомның органы «Ұшқын» газетін шығарылды.
Қазревкомның алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі – қазақ жерлерін біріктіру болды. Осы бағытта біраз жұмыс атқарылды. Қазревкомның губерниялық және уездік ревкомдардың нұсқаушы –ұйымдастырушылары еңбекші халыққа, жергілікті партия және кеңес белсенділеріне елеулі көмек көрсетті. Олар ревком ұйымдастырып, олардың жұмысын бастап кетуіне көмектесті. Қазақ жерлерінің бірігуіне қарсылық көрсеткен күштер де болды. Әсіресе, Сібір өлкесінің басшылығы Ақмола және Семей облыстарының жерлерін өз құрамында сақтап қалуға тырысты. Олардың басты дәйегі – тұрғылықты халықтың басым бөлігін орыстардың құрауы болды.
Соғыс жағдайы революциялық биліктің төтенше органы – Қазақ революциясының комитеттерден Қызыл Армияның ақ гвардияшыларды түпкілікті талқандауына көмектесуді талап етті. Олардың басшылығымен мобилизациялық және қорғаныс шаралары жүргізіліп, әскери командованиеге жан-жақты көмек берілді.
Қазақстандағы революциялық биліктің төтенше органы – қазақ революциялық комитеті Қазақстан Кеңестерінің құрылтай съезін әзірлеп, өткізу үшін сан-салалы зор жұмыс жүргізді. 1920 жылғы 26 тамызда Автономиялы Қазақ Социалистік Республикасының құрылуы туралы РСФСР Халық Комиссарлар Советінің төрағасы В.И.Ленин мен Бүкілресейлік Орталық Атқару комитетінің төрағасы М.И. Калинин қол қойған декрет күшіне енді. Астанасы – Орынбор қаласы болды. 1920 жылдың 4 қазанында ашылған Кеңестердің Бүкілқазақстандық құрылтай съезінде Қырғыз (Қазақ) Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы жарияланды. Жоғары өкімет органдары сайланды: Ортаклық Атқару комитетінің төрағасы болып – С.Меңдешев сайланды, Халық Комиссарлар Советінің төрағасы – В.А.Радус- Зенькович. «Қырғыз (Қазақ) Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының еңбекшілерінің құқықтарының Декларациясы » қабылданды.
Республика құрамына:
1. Семей облысы (құрамында: Павлодар, Семей, Өскемен, Зайсан, Қарқаралы уездері бар)
2. Торғай облысы (құрамында: Атбасар, Ақмола, Көкшетау, Петропавл уездері, Омбының бір бөлігі, Ырғыз және Торғай уездері)
3.Орал облысы (құрамында: Гурьев, Орал,  Ілбішін, Темір уездері)
4.Закаспий облысы (құрамында: Маңғышлақ,Красноводск уезінің 4,5-і адай болыстары, Бөкей ордасы, Астрахань губерниясының біраз бөлігі енді.
Түркістан АССР-і құрамына жататын Жетісу, Сырдария облыстарының  едәуір бөлігін Қазақ АКСР-інің құрамына енгізу сол территория еңбекшілерінің еріктілігіне қарай жүзеге асырылды. 
Қазақ жерлерінің ҚАКСР құрамына бірігуі 1924 жылы аяқталды.

3 XX ҒАСЫРДЫҢ 20-30 ЖЫЛДАРЫНДА ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК – ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ ЖАҒДАЙ

3.1 Қазақстандағы жаңа экономикалық саясат және оның нәтижелері
3.2 Индустрияландыру саясаты: мәні, мақсаты, жолдары, ерекшелікетері және нәтижелері
3.3 Ауыл шаруашылығын ұйымдастыру – Қазақстан шаруаларының трагедиясы 
3.4 Қоғамдық-саяси өмір

3.1 Азамат соғысы аяқталғаннан кейін елде аса ауыр саяси және әлеуметтік-экономикалық дағдарыс орын алды. Оның негізгі себебі шаруалардың «соғыс коммунизмі»саясатына наразылығы болды. Бұл саясатты енгізген кезде болшевиктер соңыс аятала сала одан бас тартуға уәде еткен еді. Алайда бұл уәделерінде тұрмады. Әсіресе ауылда жағдай аса күрделі болды. Егістік көлемі 1914 жылдан 1922 жылғы дейін екі есеге азайды (3,6 млн. дес.-дан 1,6 млн.-ға дейін), жалпы астық өнімдерін жинау 3 есеге қысқарды. Мал шаруашылығының да жағдайы мәз болмады. 1914-1922 жж. аралығында ірі қара малдың саны 2,1 млн. басқа, жылқылар – 2 млн.-ға, ұсақ мал 6,6 млн.-ға, түйелер – 300 мың басқа қысқарды. Жалпы мал саны осы жылдары 10,5 млн.-ға кеміді. 
«Соғыс коммунизмі» саясаты Батыс Қазақстанда (Орынбор, Ақтөбе, Бөкей губерниялары) азық-түлік апатына алып келді. 1917-1921 жж. егістік көлемі 55 пайызға қысқарды. Аймақта азық-түлік мәселесін шешу үшін 10,7 млн. пұт астық қажет болды. 1,4 млн. адам аштыққа ұшырады. Сол кездегі газет беттерінде аштыққа ұшырағандар арасында каннибализм, өлексенің етін жеу, балаларды ұрлау сияқты оқиғалар туралы хабарлар жиі беріліп тұрды. Өкімет тарапына көрсетілген көмекке қарамастан жүздеген мың адамдар аштықтың құрбаны болды.
Ауылдарда, деревняларда, кишлактарда Кеңес үкіметінің саясатына наразылық күннен-күнге өсті. Көптеген жерлерде шаруалар қолына қару алып, ащық қарсылық көрсете бастады. 1920ж. «Коммунисттерсіз Кеңестер үшін», «Азық-түлік салғырты жойылсын», «Коммунистік азық-түлік диктатурасы жойылсын» деген ұрандармен Қазақстанның басым бөлігінде шаруалар бүліктері басталады. 1920 ж. жазында большевиктерге қарсы ірі бас көтеру Семей облысында болды, бұл жерлерде 10-мыңдық «Көтерілісшілердің халық әскері» өз ықпалын орнатты. 1921ж. «Сібір шаруалар одағының» бастамасымен болған көтеріліс Солтүстік Қазақстан аумағын қамтыды. Оған қатысқан көтерілісшілер саны 30 мыңға жетті. Батыс Қазақстан жерінде шаруалар көтерілісін Қызыл Армияның бұрынғы дивизия командирі А.Сапожков  басқарды. 
Бұл ауыл шаруашылық өндірушілерінің құқықтарын өрескел бұзған «соғыс коммунизмі» саясатына қарсы нағыз шаруалар революциясы болды. Халқының 85 пайызын (Қазақстанда 92 пайызын) шаруалар құрайтын Ресей үшін бұл қозғалыс ауыр сын болды. Кеңес үкіметі оларға қарсы тұрақты әскер отрядтарын жіберіп, көтерілісті күшпен басып-жаншуға кірісті. Әскери жағынан бұл әрекеттер өз нәтижесін бергенімен, саяси салдары жағынан бұл большевиктер үкіметінің әлсіздігінің белгісі болды. 
Өнеркәсіп саласында да апаттық жағдай қалыптасты. 307 кәсіпорынның 250 жұмыс істемеді. Мысалы, Жезқазған және Успен кеніштері су астында қалды. Ембі мұнай кәсіпшілігінің  147 құбырының тек сегізі ғана жұмыс істеп тұрды. 1913 жылмен салыстырғанда Қазақстанда мұнай өндіру – төрт есе, Қарағанды көмірін өнліру 5 есе қысқарды, ал мыс кенін өндіру мүлде тоқтап қалды. Мұнай кәсіпшіліктері тоналып, 400 мың пұттан астам мұнай теңізге ағызылып жіберілді, Риддер кеніштері, Екібастұз көмір орындары және Спасск байыту фабрикасы толық істен шықты. Өлке халық шаруашылығының жалпы өніміндегі өнеркәсіптің үлесі 1920 жылы небары 6,3% болды. Кеңес үкіметі тек ірі және орта кәсіпорындарды национализациялаумен ғана шектеліп қалмай, ендігі жерде ұсақ кәсіпорындарды да мемлекет қарамағына ала бастады. Осының нәтижесінде өз еңбегімен күн көріп отырған мыңдаған адамдар күнкөріссіз қалды. Жұмыссыздық өсті. Соғыс аяқталғаннан кейін армияда жүргізілген демобилизация жұмыссыздардың санын одан әрі өсірді. Қалаларда жұмысшылар да кеңес үкіметінің саясатына ашық қарсы шыға бастады. 
Большевиктер билігінің дағдарысқа ұшырағандығының тағы бір белгісі – әскери бүліктердің орын алуы. 1921ж. 28 ақпаны – 18 наурызы аралығында Балтық теңізінің матростары мен Кронштадт гарнизоны большевиктерге қарсы шықты. Олар Кеңестерді қайтадан құру, сөз, баспасөз бостандықтарын енгізу, саяси тұтқындарды босатуды және басқа да талаптар қойды. Елде қалыптасқан жағдай жалпы большевиктердің билігіне қауіп төндірді. Билікті өз қолдарында ұстап қалуға тырысқан олар 1920ж. соңына қарай халықтың талаптарын орындап, «соғыс коммунизмі» саясатынан бас тартып, жаңа экономикалық саясатқа өтуге бел буды. 
Дағдарыстан шығудың жолы 1921ж. 8-16 наурызында өткен  РК(б)П-ның Х съезінде шешілді. Жаңа экономикалық саясатқа өту туралы шешім қабылданды. Азық-түлік салғыртының орнына азық-түлік салығы енгізілді, шектеулі түрде жеке меншікке, еркін саудаға, жерді жалға беруге және жалдамалы жұмыс күшін қолдануға рұқсат етілді, еңбек міндеткерлігі жойылды. Бұл шаралардың барлығы талаптарын қанағаттандыруға бағытталған еді. Олардың негізгі мақсаты бірінші дүние жүзілік соғыспен азамат соғысы салдарынан қираған шаруашылықты қалпына келтіру, Ресейде шаруалар мен жұмысшы табы арасында үйлесімді экономикалық қатынастар орнату болып табылды. 
Социалистік экономика құру үшін жаңа техникалық негізде ірі өнеркәсіпті қалпына келтіру қажет болды, ал бұл үшін жұмысшыларды азық-түлікпен, өнеркәсіпті шикізатпен қамтамасыз ететін ауылшаруашылығының ең алдымен қалпына келтіру міндеті тұрды. Осы міндетті шешу үшін алдымен шаруалардың жұмыс істеуге ынтасын көтеру, қала мен деревня арасындағы сауда қатынастарын дамыту, капитализмге біршама еркіндік беру көзделді. 
Ендігі жерде шаруалар шаруашылығына салынатын салықтың міндетті мөлшері белгіленді, ол салғырттан әлдеқайда аз болды. Қалған артық өнімнің барлығын шаруа өзі толықтай биледі, оларды өнеркәсіп тауарларына айырбастауға немесе базарға шығарып сатуға мүмкіндік алды. 
Алайда 1921-1922 жж. Қазақстанның ауыл шаруашылығында апаттық жағдай қалыптасты. Қуаңшылыққа байланысты Батыс Қазақстан губернияларына 17,4 млн. пұт астық қажет болды (бұл жерлерде себілген егістіктің 50-ден 80 пайызына дейіні жойылды). Аса ауыр жұттың нәтижесінде малдың 80 пайызы қырылды, ал Бөкей және Орал губернияларының кейбір уездерінде бұл көрсеткіш 100 пайызға дейін жетті. Аштыққа ұшыраған адамдардың саны 2,3 млн.-ға жетті. 
Апатқа байланысты Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің (БОАК) 1921ж. 18 тамызындағы шешімімен Орал, Орынбор, Ақтөбе, Бөкей, сондай-ақ Қостанай (Қостанай уезінен басқа) губерниялары ашаршылыққа ұшыраған аудандар ретінде салық төлеуден босатылды. Көшпеліжәне жартылай көшпелі мал шаруашылығымен айналыстатын шаруашылықтар да салықтық міндеткерліктерден босатылды. 
Азық-түлік науқаны тек Семей мен Ақмола губенрнияларында толықтай жүзеге асырылды. Алғашкықысынан салық ретінде 3 млн. пұт өнімдері, 17 мың пұтқа жуық май, 587 мың пұт жем-шөп, 46,3 мың дана тері, 1,1 млн жұмыртқа т.б. жиналды. Ақмола губерниясынан өндірілген астықтың 50  пайызы – 2 млн. пұт астық алынды. Жалпы Республика бойынша салық жинау 55 пайызға орындалды. 
Келесі 1922-1923 жж. бірыңғай заттай салық енгізілді. Көшпелі және жартылай көшпелі аудандарда салық төлеу қалпына келтірді.
1923-1924 жж. заттай салық ақшалай салыққа алмастырылды. Бұл шара ең алдымен ауыл шаруашылықты аудандарда тауар-ақша қатынастарын жандандыруға бағытталды.
Шаруашылықты қалпына келтіруге бағытталған тағы бір шара – жалға беруге және алуға рұқсат етілуі. Өз күшімен жерін өңдей алмаған ұсақ шаруашылықтар оны ірі шаруашылықтарға жалға бере алды. Статистикалық мәліметтер бойынша Қазақстандағы шаруашылықтардың төрттен бір бөлігі осындай қарым – қатынасарда болды. Сондай-ақ ауыл шаруашылық саймандары мен жұмыс көлігін жалға алу кең тарады. Оған көбінесе кедей шаруашылықтар жүгінді. 
Бұл жылдары қазақтың көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтарының көпшілігінің бірте-бірте ұсақ тауарлы укладқа көшуі қазақ шаруаларын кооперацияға тартуды жеңілдетті. Ауыл шаруашылық сайманын жөндеумен айналысатын жүздеген шеберханалар пайда болды. Кедейлер егіндерін бірлесіп жырту үшін бірікті. Суармалы егіншілікті аймақтарда каналдар мен арықтар қалпына келтіріліп жатты. Машинаны жалға беретін тұңғыш пункттер ашылды. Өлкенің шаруашылық өмірі көркейіп, азық-түлік қиыншылықтары бәсеңдей түсті. 
Шаруалардың қолында ауыл шаруашылық өнімдерінің біршама бөлігі қалып отырғандықтан, енді сол өнімді өткізуге жағдай жасау қажет болды. Осы мақсатпен сауда еркіндігі енгізілді. Шаруалар өз өнімдерін өткізіп, өнеркәсіп тауарларын сатып алып отыратын базарлар ашылды.
Саудаға рұқсат етілгеннен кейін елдің қаржылық жүйесін қалпына келтіру қажеттілігі туындады. 1921 ж. Мемлекеттік банктің статусы айқындалып, ол шаруашылық есепке өте бастады. Ендігі жерде өнеркәсіпті, ауыл шаруашылығын және сауданы несиелеу арқылы кіріс енгізуге мүдделі болды. Коммерциялық және жеке банктердің ашылуына рұқсат етілді. Жеке тұлғалар мен мекемелер өз қаржыларын жинақ кассаларында сақтауға, оны кез-енлген уақытта пайдалануына мүмкіндік алды. 
1922-1924 жж. ресей валютасын тұрақтандыруға бағытталған шаралар жүзеге асырылды. Жүргізілген реформалар нәтижесінде бірыңғай ақша жүйесі қалыптасты, нақты валюта болып табылған червонец, сондай-ақ күміс және мыс монеталар шығарылды. 
1921-1922 жж. Қазақстанда кезінде патша үкіметі тартып алған жерлерді қайтару мақсатымен жер-су реформасы жүзеге асырылды. Реформаға сай Ертіс жағалауы мен Орал бойындағы казак әскерлеріне тиесілі жерлер, сондай-ақ, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандағы жерлер қазақтарға қайтарылып берілді. Шаруаларға жалпы 1 млн. 385 тың десятина жер қайтарылды. 1921 ж. жер-су реформасын жүргізудегі басты тіректердің бірі – кедейлердің «Қосшы» ұйымы құрылды.
Әсіресе өнеркәсіпті қалпына келтіру аса күрделі міндет болды. Өнеркәсіптік саясаттың мәні: ұсақ және орта кәсіпорындарды денационализацтиялап, жеке және акционерлік қоғамдардың қолына берді; ірі кәсіпорындарды шаруашылық есепке өткізіп, олардың өзін-өзі басқару құқықтарын кеңейтті; трестер мен синдикатор құрылды. Алайда ауыл шаруашылығымен салыстырғанда бұл саладағы реформалар тез арада нақты нәтижелерін бере қойған жоқ.
20- жылдардың ортасына қарай кеңес экономикасының дамуы қарама-қайшылықты сипатта болды. Бір жағынан жаңа экономикалық саясат өзінің алғашқы нәтижелерін бере бастады. 1925 ж. қарай халық шаруашылығы негізінен қалпына келтірілді. Өнеркәсіп өнімдерін өндірудің жалпы деңгейі 1920 ж. салыстырғанда 5-6 рет өсіп, шамамен соғысқа дейінгі деңгейдің 2/3 бөлігін құрады. 1921 ж. кәсіпорындардың 17 пайызы ғана жұмыс істеп тұрса, ендігі жерде олардың 60 пайызы іске қосылды. Көлік қалпына келтірілді, темір жолдар бірқалыпты жұмыс істей бастады. Ескі темір жолдармен қатар жаңа жол тармақтары пайдалануға берілді: Петропавловск-Көкшетау, Славгород-Павлодар, сондай Омбы темір жолының Семей учаскесі. Өзен көлігі де бірте-бірте жандана бастады: Ертіс, Сырдария; Орал өзендерінде жүк тасымалы өсті. 1928 ж. егістік көлемі 1913 ж.-дың деңгейіне шығып, оның көлемі 1913 ж. – дың деңгейіне шығып, оның көлемі 3 млн. га жақындады. Астық өндіру де соғысқа дейінгі деңгейге жетті. Мақта өндіру одан асып кетті. Мал басы 1922 ж. салыстырғанда екі есе артты. Ойыл, Қоянды, Темір және т.б жәрмеңкелер қалпына келтірілді, жалпы 128 жәрмеңке жұмыс істеп, 20-23 млн. сомның тауар айналымына қол жеткізді. Екінші жағынан, өнеркәсіп саласында әлі де шешілмеген көптеген мәселелер болды. Осы саланың даму қарөының бәсеңдеуі өнеркәсіп тауарларына сұранысты өсірді. Бұл жағдай тауарлардың бағасының өсуіне алып келді. Ауыл мен қала арасындағы қарым-қатынаста «баға дағдарысы» орын алды. Бұл жағдайдан тек өнеркәсіп тауарларының бағасын төмендету арқылы шығуға қол жеткізілді.
1925 ж. ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасы күрт көтерілді. Осындай жағдай 1927-1928 жж. да орын алды. Туындаған мәселелерді шешу үшін экономикалық тетіктерді іске қосуға болар еді. Алвйда кеңес үкіметі әкімшілік тетіктерді пайдаланып, өндірушілерге қатаң қысым көрсете бастады. Жаңа экономикалық саясат енгізген еркін нарықтық қатынастар әкімшіл-әміршіл жүйеге алмастырылады.

3.2 20-жылдардың аяғына қарай елдің экономикалық стратегиясы ауысты. Жаңа экономикалық саясаттың орнына қарқынды индустрияландыру саясаты енгізілді. «Біз алдыңғы қатарлы елдерден 50-100 жыл артта қалып қойдық. Осы аралықты біз он жыл ішінде жүріп өтуіміз керек»,- деген болатын Сталин.
БК(б)П-ның XIV съезі (1925 ж., желтоқсан) елімізде социалистік индустрияландыруды іске асыру, яғни жедел қарқынмен аграрлық республикадан дамыған өнеркәсіпті республикаға айналдыру міндетін қойды. Индустрияландыру қарсаңында Қазақстанның жалпы өнімінің 84,5 пайызын ауыл шаруашылық өнімдері құрады, халықтың 90 пайызы ауылдық жерде тұрды.
Индустрияландыру Қазақстан еңбекшілерінің өмірлік мүдделеріне қайшы келген жоқ. Оның дамуы, біріншіден, ұлттық жұмысшы табының қалыптасуына, екіншіден жұмысшылардың өндірістік – техникалық дәрежесін көтеруге, үшіншіден, Қазақстанның өнекәсіптік деңгейін биіктетуге, сол арқылы көлік шаруашылығын ауыл шаруашылығын және басқа салаларды жаңа техникалық негізде қайта құруға, сөйтіп халықтың материалдық жағдайын, әл-ауқатын көтеруге мүмкіндік беруге тиіс еді. 
Қазақстанның индустриялық дамуына бағыт ұстауына байланысты бұл мәселеде ұлы державалық – шовинистік және жергілікті ұлтшылдық психология мен пиғылдардың да бой көрсеткенін айта кету керек. Республикада өнеркәсіпті өркендету саясаты іске аспайды, өйткені «артта қалған көшпелі халық» индустрияның дамуына шыдай алмайды деген шивинистік көзқарастар және дамудың феодалдық сатысынан социализмге өту мүмкін емес, көшпелі қазақ халқының өз ұлттық ерекшелігі бар, ал индустрияландыру  осы «ұлттық ерекшелікті» бұзады деген пайымдаулар да айтылды. Өлкеде өз алдына томаға-тұйық шаруашылық құру «теориясын» ұсынушылар да кездесті.
Ф.Е Голощекин республикада индустрияландыру идеясын қолдай отырып Қазақстанда ауыр өнеркәсіп салаларының орнына, ауыл шаруашылығымен байланысты ұсақ және орта кәсіпорындарды дамыту жоспарын ұсынды. Голощекин индустрияландырудың мәнін тез арада түсінген қазақтың алдыңғы қатарлы интеллигенция өкілдері оған үзілді-кесілді қарсы шықты. Олар республика болашағына аса маңызы бар бұл мәселе өлкелік партия комитетінің қойған мақсатын қайта қарауды талап етеді. Бұлардың арасынан әсіресе, Смағұл Сәдуақасов Голощекин идеясына ашық қарсы шығып, республикада шикізат байлықтарын қайта өңдеп шығаратын кәсіпорындар салу талаптарын қойды.Алайда Қазақстан жетекші кадрларының ақылға қонатын, дұрыс қойған саясатын Голощекин жергілікті ұлтшылдықтың белгісі деп бағалады, оларды енді қуғындай бастады.
Қазақстанда өндіріс күштерін өрге бастыруды, табиғат байлықтарын игеруді  тездетуге Түркістан-Сібір темір жолының маңызы зор болды.1927ж басталған бұл  құрылысқа мемлекет тарапынан 200 млн.сом қаржы жұмсалып, тез аяқталуы үшін істелген шаралардың нәтижесінде ол мерзімінен бұрын 1930ж   25 сәуірде іске қосылып, Орталық Қазақстанның табиғи байлықтарын игеруде үлкен рөл атқарды.Оның құрылысын жүргізуге бұл тұста РКСФР  Халкомы төрағасының   орынбасары Т.Рысқұлов, темір жол инженері М.Тынышпаев, т.б елеулі үлес қосты. Сол жылдарда республикада түсті металл өндіру қарқыны едәуір күшейді. Риддер полиметалл, Қарсақпай мыс қорыту комбинаттары іске қосылып, жаңа техникамен жарақтанды. Кезінде дүние жүзіндегі өзі тектес өнеркәсіп орындарының ірісі болған Балхаш мыс қорыту зауыты, қуаттылығы жағынан елімізде бірінші орынға шыққан Шымкент қорғасын зауыты жұмыс істей бастады. Жезқазған мыс қорыту, Текелі полиметалл комбинаттары, Өскемен мырыш зауыттары салына бастады. Сөйтіп, соғысқа дейінгі бесжылдықтарда түсті металл кәсіпорындарының негізгі өндірісі бірнеше есе артып, республика ірі өнеркәсібі  негізгі өндіріс қорының  40 пайызын құрады. Республика көмір өндірісінің, әсіресе Қарағанды көмір алқабының зор маңызы болды. Республика мұнай өнеркәсібі алғашқы 3 бесжылдықта бүкіл елдегі мұнай өнімінің бестен бірін беріп, Одақта үшінші орынға шықты. Сөйтіп түсті металл, мұнай, көмір өнеркәсібі салалары Қазақстан ауыр өнеркәсібінің арнаулы бағытқа бейімделгенін  көрсетті. Сонымен қатар химия, энергетика, металл өңдеу сияқты өнеркәсіп салалары да өркендей түсті.
Республикада кен-химия өнеркәсібінің алғашқы кәсіпорны – Ақтөбе химия комбинаты салынды. Ол кезінде ел шығысындағы жоғарғы сапалы тыңайтқыш  өндіретін бірден-бір, ал Одақ бойынша екінші кәсіпорын  болды. Шымкент химия-фармацептік зауыты, Арал сульфат комбинаты іске қосылып, Теміртау синтетикалық  каучук зауыты, Қаратау химия комбинаты салына бастады. Көптеген электр стансалары жұмыс істеп, соғыс алдында Ертіс өзені бойында Өскемен су электр стансасының және Қарағанды жылу электр стансасының құрылысы жүрді.
Жеңіл және тамақ өнеркәсібінің көптеген кәсіпорындары бой көтерді. Одардың ішінде қуаты жағынан елде  үшінші орын алатын, Семей  ет, Гурьев балық консерві, Алматы жеміс комбинаттары, Жамбыл, Мерке, Талдықорған қант зауыттары сияқты кәсіпорындар іске қосылды.
Ауыр индустрия кәсіпорындарының ескілерін қалпына келтіру жаңаларын салу және техникалық жағынан қайта құру, осыған сай қуатты энергетикалық база жасауды талап етеді. Осыған байланысты Қарағанды полиметалл комбинатының жылу электр стансалары салынды. Электр қуатын өндіру республикада 1913ж. салыстырғанда 486 есе артты.
Қазақстанның индустриялық дамуының тағы бір ерекшелігі темір жолдардың салынуына баса назар аудару болып табылады. 1928-1940жж республиканың темір жол желісі 50 пайызға өсіп, 658 км. жетті. Түркісбтен басқа  Рубцовка-Риддер тармағы  Шығыс Қазақстанның түсті металлургия кәсіпорындарына жұмыс істеді, Орал-Елек тармағы республиканың аудандарын Орынбормен және Ресейдің басқа өнеркәсібі дамыған облыстарымен байланыстырады.
Тағы бір ерекшелігі – Қазақстанның индустриялы дамуы басқа да республикалармен  салыстырғанда аса үлкен қарқынмен жүргізілді. Соның нәтижесінде бұрынғы мешеу дамыған Қазақстаннның экономикалық теңсіздігін жоюға негіз қаланды.
Индустрияландыруды жүзеге асыру барысында Қазақстанда жұмысшы табы қалыптасты, ол өз құрамына өнеркәсіптің, құрылыстың, транспорт пен байланыстың, ауыл шаруашылық өндірісінің, сондай-ақ халыққа қызмет көрсету саласының топтарын қамтыды.
Бірақ Қазақстанның индустриялық дамуындағы зор табыстарына қарамай бұл үрдісте елеулі ағаттықтар мен кемшіліктер болды. Индустрияландыру үшін орасан зор қаражат қажет болды. Алғашқы кезде бұл қаражатты шетелден әкелуге үміт болды. Алайда бір жағынан 20-жж екінші жартысында КСРО-ның халықаралық жағдайының нашарлап кетуіне, екінші жағынан, 1929ж. басталған дүние жүзілік экономикалық дағдарысқа байланысты бұл үміт ақталмады. Кеңес үкіметі елде жинақтау қорын  халықтың есебінен құруға кірісті. Әлемдік тәжірибе дәлелгендей аграрлық мемлекетті индустриялы елге айналдыру үшін  жинақтау қорының үлестік мөлшерін 5-10 пайыздан 20-25 пайызға дейін көтеру жеткілікті болып табылады. Алайда КСРО-да 20-жж.  ортасында ұлттық табыстағы жинақтау қорының үлесі 10%  құраса, 1930ж. – 29. Ал 1932ж.- 44 пайызды құрады. Бұл қордың қаражатының негізгі көзі- жұмысшы табы, шаруалар және «лагерлік экономика» болды. 
Жұмысшылардың орташа жалақысы 30 сомды құрады, бұл олардың нақты еңбек ақысының бір ғана бөлігі болған. Қалған бөлігін мемлекет өзіне қалдырып отырды. Сондай-ақ  жұмысшылардың арасында мәжбүрлеу арқылы әртүрлі мемлекеттік облигациялар таратылатын болды. 
«Лагерлік экономиканың»  қандай  «пайда»  әкелгендігі түсінікті. Мыңдаған, жүздеген мың, ал кейіннен миллиондаған адам сталиндік лагерлерде тегін жұмыс күшін құрады. Алтын кеніштерінде, шахталарда, ағаш жығуда ауыр еңбек еткен «халық жаулары» индустрияландырудың қаражат қорын толықтырды.
Алайда, ең басты ауырлық шаруалардың иығына түсті.Оларға қарсы төтенше, тіпті репрессиялық шаралары қолдана отырып, өкімет шаруалардың еңбегінің жемісін күштеп тартып алып отырды. «Азық түлік салғырты» қайта енгізіле бастады. Шаруалардың наразылығы күшпен басылып, жаншылып отырды. Осындай жағдайда кеңес үкіметі шаруаларды барлық меншігінен айыруды көздеп, ұжымдастыру саясатын бастады.
Кеңес үкіметі басты назарды ауыр өнеркәсіпке аударды, ал халықтың тұрмыстық қажетін өтейтін салалардың (жеңіл және тамақ өнеркәсібі, тұрғын үй  құрылысы, әлеуметтік инфрақұрылым ) дамуына көңіл бөлінбеді. Мысалы, бірінші бесжылдық жоспарда  (1928-1932жж.) Қазақстан өнеркәсібіне 1 228 413 мың сом күрделі қаржы салу жоспарланса, оның 1 140 542 мыңын, яғни 93 пайызын ауыр өнеркәсіпке жұмсау көзделді.
Тек 87 771 мың сом ғана жеңіл өнеркәсіпке жіберілді. Соның салдарынан халықтың тұрмыс жағдайы күрт төмендеп кетті.
Индустрияландырудың негізгі  кемшіліктерінің бірі -Қазақстан өнеркәсібінің шикізаттық  бағыты болды. Сондықтан да республика өзіне қажетті заттардың жартысынан астамын –  құрал-жабдықтардың, цементті ағаш материалдарын тұрмысқа қажетті тауарларды сырттан әкелуге мәжбүр болды.
Индустрияның дамуы Қазақстан тұрғындарының арасында күрделі әлеуметтік-демографиялық  өзгерістерге әкеліп соқтырды. Жұмысшылардың басым көпшілігі орыстар мен украиндар болатын, ал қазақтардың басым көпшілігі, негізінен, көшпелі  және жартылай көшпелі өмір салтын сақтады. Алайда жаңа экономикалық саясаттан ауытқу, ауыл шаруашылығын ұжымдастыруда жіберген өрескел қателіктер мен асыра сілтеулер қазақ ауылына қатты әсерін тигізді, аштық тудырды, қазақтардың миграциялық үрдісін күшейтті. Егер 1926ж. өлке тұрғындарының құрамында қала халқы 8,6 пайызды құраса, отызыншы жылдардың аяғында олардың үлесі 29,8 пайызға жетті. Алғашқы жылы қаладағы қазақтардың саны 77,6 мың болса, 1939 ж. олардың саны бес есе өсті. Олардың қала тұрғындары арасындағы үлес салмағы 14,3-тен 21,9- пайызға дейін ұлғайды. Қазақстанға басқа республикадан көшіп келгендер саны артып отырды. Олардың көпшілігі Ресейден, Украинадан, Белоруссиядан және Өзбекстаннан шыққандар болды. Осыған  байланысты 1939ж.  республика қала халқының құрамында орыстардың үлесі 1926ж.  53,7 пайыздың орнына 57,7 пайыз украиндардың үлесі 6-дан 8 пайызға дейін жетті. Бұрын бұл цифрлар жаңа қоғамның  өскелеңдік күшін көрсету үшін  қолданылатын. Алайда миграция  қарқынының өсуі қоғам дамуының ішкі заңдылықтарынан емес, волюнтаристік, кей кездері тіптен қылмыстық шешімдерден туындады.
Қазақстанның  1926-1940жж. индустриялық дамуы ірі нәтижелерге жеткізді. Республика шаруашылығында  өнеркәсіп басым салаға айналды, оның өнімінің үлесі 30жж. ортасында басым бола бастады. Қуатты өнеркәсіптік потенциал жасалып, ол ойдағыдай дамыды. Қазақстан Кеңес Одағындағы алдыңғы қатарға шықты.
Алайда осы жетістіктерге жету үшін халықтың шамадан тыс көп тер-төгуіне тура келді. Индустрияландырудың жоғарғы қарқынына халықтың есебінен қол жетті, олардың тұрмыс жағдайы күрт нашарлады. Осы жылдары ауыл шаруашылығының даму қарқыны төмендеп кетті. 1928ж. деңгейіне ауыл шаруашылығы тек 1940ж. шыға алды, ал мал шаруашылығында бұл көрсеткіштерге тек 50-жж.  басында ғана қол жетті. 
3.3 20-жж екінші жартысында жүргізілген индустрияны қарқынды дамыту саясаты шаруа шаруашылықтарының жағдайын ауырлатып жіберді. Салықтың мөлшерінің шамадан тыс өсуі шаруалар арасында наразылық тудырды. Сонымен бір мезгілде өнеркәсіп өнімдерінің бағасы да өсті, ал ауыл шаруашылығы өнімдерінің сатып-алу бағасы тым төмендеп кетті. Соның нәтижесінде мемлекетке астық тапсыру күрт қысқарды. Астық дайындау науқаны сәтсіздікке ұшырап, 1927 ж. соңында терең азық-түлік дағдарысына алып келді. Экономистер мен шаруашылық басшыларының бір тобы дағдарыстан шығу үшін ауыл мен қала арасындағы қарым-қатынасты экономикалық тетіктердің көмегімен реттеу қажет деп тапты. Алайда астық дайындау дағдарысынан шығу үшін кеңес үкіметі басқа жолды таңдап алды. 
Астық дайындауды жандандыру үшін ел басшылығы «соғыс коммунизмі» саясаты тұсындағы төтенше шараларды қолдана бастады. Астықты еркін сатуға тыйым салынды. Шаруалар мемлекетке нақты белгіленген бағамен астықты сатудан бас тартқан жағдайда оларды қылмыстық жауапкершілікке тарту белгіленді, жергілікті Кеңестер олардың дүние- мүлкінің бір бөлігін тәркілей алды. Ерекше «өкілдер» мен «жұмысшы топтары» тек артық өнімді ғана емес, сонымен қатар шаруа отбасына қажетті өнімді де тартып алып отырды. Аталған іс-әрекеттер  қала мен село тұрғындары арасындағы қарым-қатынастарды шиеленістіріп, 1929 ж. егістік көлемінің азаюына алып келды.
1927 ж. желтоқсанында өткен БК(б)П-ның XV съезі ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға бағыт ұсынды. Сөйтіп жаңа экономикалық саясатты дамыту линиясы тұйықталып тасталды. Ұзақ жылдар бойына экономика мен қоғамдық-саяси өмірде тек «күштеу» шарасының рухы үстемдік етті. 
Қазақстан ұжымдастыруды негізінен 1933 ж. көктемінде (көшпелі және жартылай көшпелі аудандардан басқасы)  аяқтауға тиісті аймақтық топқа жатқызылады. Республикалық партия, кеңес орындарында осынау тым қысқа мерзімнің өзі қайткен күнде де «секіріліп өтуге тиіс» кедергі ретінде қабылданды. 
Мұның аяғы дереу қоғам ағзасын пайыз қуалаушылық («процентомания») дертіне шалдырды. Аудандар мен округтер ұжымдастыруда қол жеткен жеңістері жайлы бір-бірімен жарысқа түсіп, газеттер сол хабарларды басып үлгермей жатты.
Ұжымдастырудың төтенше сипаты бай-кулакты құртудың мемлекеттік бағытын жүзеге асыру кең жайылған жерде жойқын күшпен көрінді. 1928 ж. 27 тамызында республиканың Орталық Атқару Комитеті (ОАК) мен Халық Комиссалары Кеңесінің (ХКК) мәжілісінде «Байлардың шаруашылықтарын тәркілеу туралы» қаулы қабылданды. 
Осы науқан барысында 696 шаруашылық тәркіленіп, олардың 619-ы өздері тұратын округтен тыс жерлерге жер аударылған. Олардан 145 мың мал (ірі қараға шаққанда) экспроприяцияланған. 114 мыңға жуық мал колхоздар (29 мың, яғни 26 пайыз) мен кедей-батырақ қожалықтары (85 мың, яғни 74 пайыз) арасында қайта бөліске түскен. Малдан басқа 633 киіз үй, 475 үй, 44 қасба, басқа да 534 қора-қопсы, 108 соқа, 113 тырма, 248 пішен шапқыш, 1367 арба т.б. экспроприяцияланған.
Тәркіленіп, «тең» бөлісілген мал кедей-батырақтардың жағдайына көп өзгеріс әкелген жоқ. Бірен-саран ғана мал алған бұл қожалықтар қауымға қосыла алмады, сөйтіп олардың алған малын сатып немесе сойып жеп, өздерінің бұрынғы әлеуметтік жағдайларына қайтып оралудан басқа еш амалы қалмады.
Сонымен бірге бай және ауқатты шаруашылықтардың жойылуы дәстүрлі қазақ шаруашылығының бұзылуына алып келді. Сөйтіп, байлардың малын тәркілеу ауылдағы орташаларды топтастыруға және әл-ауқаттың артуына емес,  керісінше, қайыршыланған ауылдар халқының жарлы-жақыбайға айналуының өрши түсуі мен шаруашылықтың күйзелісіне ұшыратты. 
Шаруаларға ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау жөніндегі науқан мен салық зомбылығы саясаты қатты соққы болды.
Астық дайындау науқандары жүргізу әдістері жағынан тікелей экспроприациялау түріне ұласты. Қолданылған шаруалардың ашықтан-ашық заңсыз сипатын жасыру үшін өкімет орындары «тауарларға бағаны қасақана арттырғаны, бұл тауарларды жасырғаны немесе рынокқа шығармағаны үшін» қылмыстық жаза белгілейтін РКСФР Кылмыстық кодексінің 61, 107-бабтарының күшін қолданды. 
1932 ж. 7 тамызында «Мемлекеттік кәсіпорындардың, колхоздардың және кооперациялардың мүліктерін қорғау және мемлекеттік (социалистік) меншікті нығайту туралы» заң бойынша сәл кінәсі үшін адамды атып тастап, ал, «жазасын жеңілдететін жағдайларда» - 10 жыл түрмеге жауып, мүлкін тәркіледі. Тек осы Конституцияға қарсы норманың күші жүріп тұрған алғашқы жыл ішінде ғана Қазақстанда  33 345 адам сотталды.  Жоғары соттың Қазақ бөлімінің 1933 жылғы есепті баяндамасында былай делінген: «1933 жылғы мамырдың 5-нен тамыздың 1-іне дейінгі кезең ішінде ату жазасына кесілгендердің саны 44,5 пайызға кемігенін (305 адамнан 163 адамға дейін) қалыпты жағдай деп тануға болмайды».
Мал дайындау науқаны да әу бастан-ақ «соғыс коммунизмі» тұсындағы төтенше шаралар сипатын ала бастады. Көп ұзамай «Асыра сілтеу болмасын – аша тұяқ қалмасын!» деген қатыгез орындаушылар ащы тәлкекпен ойлап шығарған әйгілі ұран бұл жұмыстың айқындаушысына айналды.  Тіптен, «ТОЗ» («Товарищество по совместной обработке земли – Жер өңдеу серіктестігі» деген қысқарған сөздің өзі қалжыраған қазақ шаруасы үшін «азып-тоз!» дегендей естілген. Жоспарда бар тапсырмалар халықтың қолындағы малдың саны жөнінде өңі айналдырылған деректерге құрылған болып шықты. Соның салдарынан аудандарға қолда бар малдың нақты санынан анағұрлым артып түсетін тапсырмалар түсе бастады.  Бұл тұрғыдан табанында 183 мың ірі қара малы бар, бірақ 300 мың малға салық алған Балқаш ауданы мысал бола алады.
 Мемлекеттік мүдде деген желеумен ауылда ауыл шаруашылығы өнімдерінің басқа түрлерін дайындау кезінде де заңсыздықтар жайлап кетті. Мәселен, жүн дайындауды «екпіндете» өткізу мақсатында қайсыбір жерлерде қойды қаһарлы қыс кезінде қырқуға мәжбүр етті, мұның өзі малдың қырылуына әкеліп соқты. Ешбір қисынға келмейтін міндетті түрде астық дайындау ежелгі мал шаруашылықты аудандардың астық сеппейтін шаруашылықтарына да қолданылды.  Жазалаудан қорыққан халық малын астыққа айырбастап, ол астықты салық ретінде мемлекетке өткізіп тұруға мәжбүр болды. 
Дайындау науқандары барысында Қазақстанда шаруаларға қарсы кең көлемде жазалаулар жүргізілді. Осы кезеңде 56 498 село тұрғыны әкімшілік-қылмыстық жауапқа тартылды. Соның ішінде 34 121 адам сотталды. БК(б)П Қазақ өлкелік комитеті бюросының 1930 ж. қаңтардың басындағы жабық мәжілісінде Голощекин дайындау барысында 1928 ж. 1 қарашасынан 1929 жылдың 1 желтоқсанына дейін сот тарапынан 125 адам ату жазасына кесілгенін, ал Саяси бас басқарма тарапынан 152 адам атылғанын хабарлайды.
Индустрияландыру үшін қаржы іздестіру мақсатында мемлекет 20-ж. аяғында салық тәртібін қатайтты. Салықтың батпаны Қазақстанның ауылдары мен деревняларының еңсесін басты. 1927-1928 жж. 4 пайыз  ауқатты және кулак шаруашылықтары шаруалар қожалықтарына есептелген ауыл шаруашылық  салығының бүкіл сомасының 33 пайызын төлеуге мәжбүр болды, ал мал өсіретін 0,6 пайыз ірі шаруашылықтар мал өсіретін аудандар бойынша есептелген салықтың бүкіл сомасының 25 пайызын төледі. Салық салу нормасының күрт өсуі әсерінен шаруашылықтардың едәуір бөлігінде, сол жылдардағы терминологияны қолдансақ, «кулактар өздігінен тәркіленді» немесе, былай айтқанда, қалаларға кетіп немесе табыс көздері мен қызмет түрлерін өзгертіп, шаруашылықтан ада болды.  Мал өсіретін шаруашылықтар болса олар тұтас қауым болып республикадан, тіптен елден тыс жерлерге үдере көшті. Сөйтіп, дайындаулар кезіндегі төтенше шаралар село халқының жағдайын айтарлықтай ауырлата түсті. 
Қазақтардың шаруашылығына көшпенділерді отырықшылыққа көшіру жөніндегі күштеу саясаты да аса ауыр соққы болып тиді. Ол жағдайларда көшпелі мал шаруашылығы Қазақстан аумағының құнарлы ортасына үйлесім табатын бірден-бір шаруашылық-мәдени қызмет түрі болып табылады. Тек өндірістің көшпенді тәсілі арқылы ғана ұланғайыр шөл мен шөлейт ландшафттарды шаруашылыққа игеру мүмкін болды. Сонымен қатар, ол тұста көшпелі шаруашылық экономикалық жағынан тиімді жүйе болып қала отырып , өзінің экономикалық қуатын әлі де болса сарқып тауыспаған еді. 
Алайда осы жағдайлардың бәрі ескерусіз қалды. Отырықшыландыру мәселесі бойынша балама ұғымдарымен ерекшеленген ғалымдар мен қоғам қайраткерлері аса қатыгез қысымға, кейіннен қуғын-сүргінге ұшырады. 
Ұжымдастыру мен отырықшыландыруды жүзеге асыру үшін Қазақстан өлкелік комитеті жергілікті белсенділермен бірге сегіз мың жұмысшыңы тартты. Мұның үстіне республикаға Мәскеуден, Иваново-Вознесенскіден, Харьковтан, Ленинградтан 1204 жиырма бесмыңшыны жіберді. Бұлардың өздері отырықшыландырудың мәнін мен механизмін түсінбей, шартараптан жүздеген шаруашылықтарды бір жерге жинай бастады. Мұндай топтаудың салдарынан шаруалар мал өрісінен, су мен шөп іздеп, жайылым ауыстырып отыру мүмкіндігінен айрылды.
Әкімшілік жолымен жүргізілген алатопалаң отырықшыландыру науқанының азабынан айықпай жатып, ауыл халқы ұжымдастыру зобалаңына душар болды. 
Егер 1928 ж. Қазақстанда барлық шаруашылықтың 2 пайыз ұжымдастырылса, 1931 ж. күзінде 70-тен 100 пайызға дейінгі ортақтастыруға ұшыраған аудандардың саны 78-ге (122-нің ішінде) жетті.
Өлкедегі «колхоздық қарыштаудың» себебі ресми насихат органдары көрсетуге тырысып баққандай, тіпті де шаруалардың бастамасы болған жок. Бұл жерде тұп-тура тізеге салу әдісі байқалып тұрды. Еріктілік принципі мен қарапайым заңдылықты бұзу әуел бастан-ақ барлық жерде жалпыға бірдей ортақ сипат алды. Шаруалар бірден көне қоймаған жағдайда, оларға басқаша «тәрбиелеу» шаралары қолданылды.
Мысалы, өтірік ату жазасына кесілді-міс деген желеумен бірнеше рет басынан асыра ату (имитация), сөйтіп құрбандықтың үрейін алып, есін шығару, аязда шешіндіру, мұз ойыққа «шомылдыру», т.б. әдістерді қолданып отырған. Сайлау құқығынан айыру, аудан ауқымынан қуып жібереміз деп қорқыту, қудалау немесе алдын-ала түрмеге қамау сияқты мәжбүрлеу әдістері кеңінен таралды.
Ең күшті қысым қазақ ауылдарына түсті. Мал шаруашылығы колхоздарында қоғамдастыру шаралары шектен шығып кетті. Нәтижесінде, 1932 ж. ақпанына қарай Қазақстандағы колхозшы шаруашылықтарының 87 пайызы және жеке меншік шаруашылықтардың 51,8 пайызы өз малдарынан түгел айырылып қалды. Ортақтастырылған мал колхозды-тауар фермаларына жинақталды. Ірі мал шаруашылығы колхоздарын құруды көздеген мемлекеттік органдар 200 шақырым және одан да алысырақта жатқан бірнеше жүз шаруашылықты бір ірі колхозға біріктіре салды. Мұндай жағдайда өндірістің көшпенді тәсілінің негізгі экосистемалық принципі – малдың саны мен табиғи жем-су ресурстарының арақатынасын сақтау жөнінде ойлаудың өзі мүмкін емес еді.
Өрескел шешімдердің зардабы өзін көп күттірген жоқ. Колхозды-тауар фермаларында қисапсыз мөлшерде жиналған мал жайылымның, азықтың жоқтығынан қырылып қалды. Қазақстанның ауылдары мен деревнялары асыра сілтеу мен бұрмалаушылыққа ауыл шаруашылығы өндірісінің жаппай құлдырауымен жауап берді.
Бірінші бесжылдық (1928-1932 жж.) кезінде Қазақстанның жалпыодақтық тауарлы астық өндірісіндегі өзіндік үлесі шамамен 9 пайыздан 3 пайызға дейін азайды. 1928 ж.-дан 1940 ж. дейін дәнді дақылдардың егістік ауқымы 1,5 есеге жуық ұлғайғанымен, олардың жалпы түсімі 1,5 есеге дейін кеміді, осы жылдары егіндіктің шығымдылығы гектарынан 9,2 центнерден 4,3 центнерге дейін төмендеп кетті.
Мал шаруашылығы орны толмас шығынға ұшырады. 1928 ж. республикада 40,5 млн. бас мал болса, 1932 ж. бар-жоғы 4,5 млн. бас қана қалды.
Колхоздастыруға дейінгі деңгей тіпті соғыстың қарсаңында, 1941 ж. дейін де қалпына келмеді. 18 566 мың бас қойдан 1932 ж. небәрі 1 386 мың қой қалды (соғыстың дәл алдында ғана уақ малдың саны 8 млн.-ға әзер жетті). 1928 ж. 3 516 мың мөлшерінде болған жылқының іс жүзінде 3 200 мыңы жоқ болып шықты (1941 ж. – 885 мың бас). Өлке үшін дәстүрлі сала түйе шаруашылығы іс жүзінде жойылды десе де болады: 1928 ж. 1 042 мың бас түйе болса, 1935 ж. қарай барлығы 63 мың түйе қалды.
Күштеп қысым жасау мен дөрекі озбырлыққа қарсылық ауыл шаруашылық өндірісінің күрт құлдырауынан ғана көрініп қойған жоқ. Бүкіл елдегі сияқты, Қазақстанда да халық ашықтан-ашық наразылық көрсетті, ол бірсыпыра реттерде шаруалардың қарулы қимылына ұласты.
Қазақстанда 1929-1931 жж. 372 көтеріліс болды, оларға 80 мыңға жуық адам қатысты. Әсіресе, Созақ, Шемонайха, Бұқтырма, Ырғыз, Абыралы, Шыңғыстау, Шұбартау және басқа аудандардағы шаруа қозғалыстары ерекше қасіретімен белгілі. Көтерілістің аяғы халықтың республикадан тыс жерлерге, соның ішінде шетелдерге үдере көшуіне ұласты. Т.Рысқұловтың И.Сталинге жазған (1933 ж. 9 наурыз) хатында мұндай үдере көшу көлемі төмендегідей суреттеледі: «... Қонысын тастап, Қазақстанмен көршілес өлкелерге көшкен қазақтардың мекен-жайларынан келіп түскен, шамамен алынған соңғы деректерге қарағанда: қазір Орта Еділде – 40 мың, Қырғызстанда - 100 мың, Батыс Сібірде - 50 мың, Қарақалпақстанда - 20 мың, Орта Азияда – 30 мың қазақ бар. Қонысынан ауғандар қалмақ жеріне, Тәжікстанға, Солтүстік өлкеге және басқа да осы сияқты шалғай жерлерге көшіп кетті. Байлар бастаған бір қауым Қытайға ауды... Бұл қазақтардың көші-қоны (әдетте жаз айларында қолындағы бар малын жайлауға шығарып, өріс ұзартқаны сияқты) емес, көп ретте еш адамдардың талғажу іздеп, басқа жаққа кетуі. Кейбір аудандарда қонысынан ауғандардың саны сол аудандарда тұратын барлық халықтың 40-50 пайызына дейін жетеді..»
Мұндай босқыншылық қазақтардың санын күрт кемітті. Сол жылдары халық шаруашылығы есебінің бастығы болып жұмыс істеген М.Саматовтың 1937 ж. басында Л.Мирзоянға жазған хатында мынандай жолдар бар: «... біз әр жылдың 1 маусымындағы салық есептері негізінде Қазақстандағы ауыл халқы санының өзгеріс қатарын жасап шықтық. Бұл қатар төмендегідей:
1 маусым 1930 ж.............................5873,0 мың
------/------ 1931 ж............................5114,0 мың
------/------ 1932 ж............................3227,0 мың
------/------ 1933 ж............................2493,5 мың
------/------ 1934 ж............................2681,8 мың
------/------ 1935 ж............................2926,0 мың
------/------ 1936 ж............................3287,0 мың
Зорлық-зомбылық, асыра сілтеу нәтижесінде көп ұзамай адам көрмеген ашаршылық басталды. 1930 ж. есеп бойынша аштықтан 313 мың адам өлген, 1931 ж. өлген адамның саны 755 мыңға жетті, 1932 жылы 769 мыңнан астам адам өлді немесе шет жерге көшіп кетті. Жалпы аштық нәтижесінде 2,1 млн адам қырылды, оның 1 750 мыңы қазақ немесе ауыл тұрғындарының 40 пайызы қаза тапқан. Жергілікті халықтың санасына ауа көшу өте үлкен зиян келтірді. Халықтың төрттен бірі немесе тірі қалғандардың тең жартысы республикадан түгелімен көшіп кетті. 1 млн-нан астам кеткен босқындардың 600 мыңы кейін қайтпады.
Сонымен бірге 1929-1933 жж. аралығында Бірлескен саяси басқарманың Қазақстан бойынша өкілетті өкілінің үштігі толық емес мәліметтер бойынша 9 805 сот ісін қарап, 22 933 адамға, соның ішінде ең жоғарғы жаза – ату жазасына 3 386 адамға үкім шығарған.
Қазақ халқы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманындай қайғы-мұңға, шерге, қайғыға белшесінен батты. Қазақ халқының саны азайып, өз жерінде азшылыққа айналды.
Қазақстан қасіреті республиканың бірінші басшысы болып, Ф.И.Голощекиннің тағайындалуымен тұспа-тұс келуі де кездейсоқ емес. Голощекиннің жеке басының қасиеттері қалыптасып келе жатқан тоталитарлық мемлекеттің барлық талаптарына – дүниежүзілік «күш-жігерді аямай, құрбандықтарға қарамай» (И.Сталин) мақсатқа қарай қарыштай беру талабына сай келді.   

3.4 20-жж екінші жартысында қоғамдық-саяси өмір күрт өзгеріске ұшырады. Ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі даму жолымен келе жатқан қазақ ауылын 1925 ж соңында Қазақ өлкелік партия комитетіне Ф.И.Голощекиннің жауапты хатшысы қызметіне жіберілуі шұғыл төңкеріс соқпағына түсірді. «Ауылда Октябрь болмаған» ,-деп мәлімдеді ол. Ф.И.Голощекиннің тікелей қысымымен Өлкелік партия комитетінің V конференциясы (1925 ж 1-7 желтоқсаны) ауылды күшпен кеңестендіру бағытын орнықтыра түсті. Республикада (кіші Қазан төңкерісін өткізу үшін идеологиялық негіз жасалды. 
Қазақстанның жаңа басшысына ауылдағы ұлттық мүддені көздеп, осы бағытта жүргізілген барлық шаралар ұнамады. Ол ұлттық мідеттерді шешуге бағытталған шараларды шұғыл түрде ұлт ішіндегі таптық міндеттерді шешу шараларымен ауыстыруды талап етті.
Мұнадай сорақы және асыра сілтеу қазақ ауылын білетін кебір жергілікті қайраткерлер тарапынын заңды қарсылыққа кезікті. Бұл туралы И.Сталинге Ф.Голощекин былай деп жазған  болатын: «Біздің көзқарасымызда біздің ұйымның оннан тоғызы тұр, тек аса азшылық қана (Сәдуақасов) байбалам салуда...»
С. Сәдуақасов бұл жылдары Қазақстан оқу ағарту халық комиссары қызметінде болғаны белгілі. Ф.Голощекин өзінің ауылды кеңестендіру, яғни, «Кіші Қазан» жасауға бағытталған төңкерістік бағытына ашық қарсы шыққан жауаты кеңес, партия және шарушылық қызметкерлерінің барлығын бір тоқа біріктіріп, «Сәдуақасовшылдық» деген айдар тақты. Осы бағытта Қазақстан партия ұйымы үшін қауіпті идеялық бағыт және көзқарас етіп көрсетуге тырысты.
Қазақ ауылын күштеп кеңестендіру шараларын жүзеге асыруды Қазақстан басшылығы ауылдық кеңестерге 1927 ж жаңа сайлаулар өткізуден бастады. Бұл сайлаулардың ерекшелігі – байлар сайлау құқығынан айрылды, ауылда кедейлер жиналыстары өткізіліп, «алғаш рет байларды ауылдан ғана емес, уезден де жер аударуға дейін әкімшілік шаралары қолданылды». Осылайша, 1927 ж алғаш рет ауылда «таптық боразда жыртылды».
Дегенмен де, жергілікті кеңес органдары қайта сайланса да, олар бұқараныкеңес өкіметінің жағыны шығаратын жұмыстарды жемісті жүргізіп кете алған жоқ. Бұған ең басты себеп – қазақ ауылында, біріншіден, рулық-туыстық қатынастардың беріктігі болса, екіншіден, қазақтардың өлкеге кешіп келген басқа еуропалық халықтардың өздеріне қарағанда үкімет тарапынан көбірек жеңілдіктер алғанына наразылығы болды. Көп кешікпей басталған зорлық-зомбылық науқандары да кеңес жұмысына өзіндік кері әсерін тигізді.
Қазақ ұлттық зиялыларын қудалау басталды. 1927-1929 жж әртүрлі сылтаулармен көрнекті мемлекет қайраткері Т.Рысқұлов, Н.Нұрмақов, С.Қожанов, М.Мырзағалиев республикадан аластатылды. Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің төрағасы Ж.Мынбаев, Ағарту халық комиссары С.Сәдуақасов, Жер халық комиссары Ж.Сұлтанбеков және басқалар қызметінен алынды. Барлық қазақ кадрлары, барлық қазақ комунистері ұлтшылдықпен және жікшілдік күреспен уланған, олардың арасында дені сау партиялық күш жоқ саналды.
Жазалауға алғашқылардың бірі болып бұрынғы Алашорданың қайраткерлері ұшырады. 1928 ж соңында «буржуазиялық ұлтшылдар» деген жалған жаламен 44адам қамауға алынды. Олардың ішінде А.Байтұрсынов, М.Дулатов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Х.Ғаббасов және басқалар бар еді. Құрамында М.Тынышпаев, Қ.Кеменгеров, Х.Досмұханбедов, Ж.Ақпаев және басқалар бар ұлттық интеллигенцияның 40 шақтв өкілі 1930 ж қыркүйек-қазанында қамауға алынды . Кешікпей олардың ішінен 15 адам (құрамында М.Тынышпаев, Қ.Кеменгеров, Х.Досмұханбедов, Ж.Ақпаев және басқалар) Ресейдің орталық аудандарына жер аударылды. Бұлардың барлығы дерлік 1937-1938 жж репрессияланды. Жалпы «Алашорда» ісі бойынша 4 297 адам жазалауға ұшырап, оның 2 062-і атылды.
КСРО жаңа Конституциясының жобасын талқылау осындай үрей жағдайында өтті. Ол 1936 ж 5 желтоқсанда кеңестердің Бүкілодақтық VIII Төтенше съезінде қабылданды. КСРО-ның жаңа Конституциясы бойынша Қзақ АКСР-сы Одақтас Республикаға айналды. 1937 ж 12 желтоқсанында Қазақстан Кеңестерінің Х төтенше съезі Қазақ КСР-інің Конституциясын бекітті. Республика Жоғарғы Кеңесінің сайлауы өткізілді.
Кеңес өкіметінің мәдениет саласындағы міндеттерінің бірі – халықтың сауатсыздығын жою еді. Азамат соғысының аяғына қарай Қазақстанда 2 410 мектеп жұмыс істеп, 144 мың оқушы білім алды, оның 31 мыңы – қазақтар. Алайда мектептердің көпшілігінің өз ғимараттары болған жоқ. Білім берудің алғашқы сатысы болып саналатын «ауыл мектептері түгелдей жалғыз ғана, ішінара екі сықсиған терезелері бар бір бөлмелі жеркепелерде орналасты; көп жағдайда осы жеркепеде мектеппен бірге жеркепе иесінің отбасы да тұрып жатты. Көптеген мектептерде парталар атымен болған жоқ, балалар жер еденде немесе жыртық төсеніште (киізде) отырды. Сынып тақтасының орнына то басқан темірдің немесе т.с.с. беті пайдаланылды. Көптеген мұғалімдердің (ауыл оқытушыларының) қажетті педагогтік даярлықтары болмады. Олардың арасында тіптен төменгі сауаттылар кездесті».
Міне, 1928 ж ауыл мектебінің сиқы осындай еді. Дегенмен де, мұндай жеркепе мектептердің өзі де көптеген ауылдар үшін арман болды.
Сондай-ақ тұрғындардың басым көпшілігі көшпелі аудандарда тұрғандықтан ол жерлерде тұрақты мектептер ашу мүмкіндігі болмады.
Қазақ метептеріндегі басты мәселелердің бірі – қазақ тіліндегі оқу құралдарының жоқтығы. Осыған байланысты 20-30 жж мектептерді әдістемелік жағынан қамтамасыз ету үшін үлкен жұмыс атқарылды. 1921 ж Семейде А.Байтұрсынов пен М.Дулатовтың «Есеп құралы», «Оқу құралы», «Тіл құралы» оқулықтары жарық көрді. Мемлекеттік баспа жанынан жаңа оқулықтар құрастыру үшін редакциялық коллегия құрылды. Соның нәтижесінде Ә.Бөкейханов («География»), М.Жұмабаев («Қазақстан тарихы», «Педагогика»), Ж.Аймауытов («Дидактика»), Б.Омаров («Алгебра») оқулықтарын құрастырды. 1927-1928 оқу жылында қазақ мектептері үшін 30 түрлі оқулық құрастырылып, жалпы саны 575 мың данамен жарық көрді.
Ересектер арасында саутсыздықты жою да қолға алынды. Осы мақсатта 1924 ж сәуірінде «Республикада сауасыздықты жою» қоғамы құрылды. Осы қоғамның күшімен 1927 ж дейін Қазақстанда 200 мыңдай адам , 1929 ж – 150 мың, ал 1930 ж – 500 мыңға жуық адам сауатын ашты. 1935 ж нақты мәліметтерге сенсек, Қазақстандағы сауаттылар халықтың 61 пайызы болды. Оның ішінде сауатты қазақтар халықтың 49 пайызын құрады. 
Бірақ бұл сандар сауаттылықтың сапасын көрсете алмады. Көрсетілген деректегілер арасында бар болғаны атын ғана жаза алатын адамдар өте көп болды. Сауат ашу науқанының ізгі ниет көздегендерін мойындай тұрсақ  та, қысқа мерзімде ірі жетістіктерге жетуді көздеген барлық сталиндік төтенше науқандарға тән сандық көрсеткіштерді қуалау, сапға мән бермеу бұл науқанға да тән болды.
Сауат ашу нақанының тағы бір үлкен кемшілігі – бұрыннан таныс араб харіпінен латын харпіне өту болды. 1928 ж 19 желтоқсанда «Жаңа қазақ әрпін енгізу туралы» қаулы қабылданды. Ғасырлар бойы қазақ халқының рухани дамуының басты негізі болып келген араб харіпінен бас тарту қазақ зиялыларының табанды қарсылығын туғызды. Бірақ, Голощекин басқарған ресми үкімет мұндай пікірлерді аяусыз сынға алып, қазақ зиялыларын үздіксіз қудалады.
1940 ж жаңа әліпбиге – кирилицаға көшу – жағдайды күрделендіре түсті. Бұл сауат ашудың және орыстана түсудің жаңа кезеңі еді. Қазақ халқының толық сауттануы осалайша соғыстан кейінгі онжылдықтар еншісінде қалды.
Кеңес өкіметі Қазақстанда жоғарғы оқу орындары жүйесін де  құра бастады. 1928 ж Алматыда алғашқы педагокика институты ашылды. 1929 ж мал дәрігерлік, 1930 ж – ауыл шаруашылығы, ал 1931 ж алғашқы медицина институты ашылды. 1934 ж астанада бірден екі жоғарғы оқу орны – Кен-металлургия институты мен Қазақ мемлекеттік  университеті – жұмыс істей бастады. Соғыстың алдында 20 жоғарғы оқу орны, 118 арнаулы орта білім беретін орын жұмыс істеді. Оларда 40 мың адам оқыды.
20-жж Қазақстанда алғашқы ғылыми-зерттеу мекемелері: Химия-биологиялық зертхана (1922ж.), Өлкелік өсімдіктерді қорғау стансасы (1924ж.), санитарлы-бактериялогиялық институт (1925ж) құрылды.
30-жж ғылымның академиялық құрылымдары қалыптаса бастады. 1932 ж КСРО Ғылым Академиясының Қазақстандық базасы ашылып, ол 1938 ж Ғылым Академиясының Қазақ бөлімі болып қайта құрылды. Ғылыми-зерттеу институттарының жүйесі қырылды: Ұлттық мәдениет институты (1933 ж), Ғылыми-педагогикалық институт (1933 ж). 1932 ж республикада 12 ғылыми-зерттеу институты, 15 тәжірибе стансасы, 186 зертхана, ауа райын зерттеу стансалары жұмыс істеді.
Қазақстанның ғылыми кадрлары өсіп жетілді. Егер 20-жж республикада негізінен орталық аймақтардан келген академиктер А.Ферсман, А.Самойлович, И.Губкин, профессорлар С.Руденко, А.Григорьев жұмыс істесе, 30-жж профессор атағын белгілі қазақ тарихшысы С.Асфендияров алды. Дегенмен, қазақтардың арасынан  шыққан ғалымдар аз болды. Мысалы, ҚазМУ-дің 42 оқытушысының ішінде небәрі 8-і ғана қазақ болды.
ХХ ғ басында қазақ әдебиеті біршама жоғары деңгейде болды. Қазақ әдебиетінің классиктері А.Байтұрсынов, Ш.Құдайберді ұлы, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытовтардың шығармалары аса танымал болды. Сонымен қатар жас әдебиетшілердің жаңа толқыны пада болды. Олардың қатарында «пролетар» әдебиетінің өкілдері С.Сейфуллин, Б.Майлин, И.Жансүгіров, С.Мұқановболды. 20-жж бірінші жартысы әдебиетте Абай негізін салған классикалық бағыттың үстемдігімен ерекшеленді, алайда билік әдебиетті өздерінің насихат құралына айналдыру үшін «социалистік реализм» негізіндежаңа қазақ әдебиетінің іргетасын қалауға тырысты. 20-жж ортасында қоғам өмірінде әдебиеттің алатын орны туралы пікірталастар қызды. Соның барысында М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, А.Байтұрсынов сияқты ақын жазушыларға ұлтшылдар деген айдар тағылды. Кейіннен осының негізінде олардың барлығы қуғын-сүргінге ұшырады. Осымен бір мезгілде ақын-жазушылар шығармашылығына саяси бақылау орнатуды көздеген шаралар жүзеге асырыла бастады. 1926 ж пролетар жазушылардың қазақ ассоциациясы құрылып, «Құс жолы» деген альманах шығара бастады.
20-жж екінші жартысында қазақтың театр өнері мен ұлттық бейнелеу өнері пайда болды. Әнші Ә.Қашаубаев Париж бен Майндегі Франкфурттың концерт залдарында табысты өнер көрсетті. Ұлы Отан соғысының қарсаңында Қазақстанда қазақтың мемлекеттік академиялық драма театры, республикалық орыс драма театры, қазақтың мемлекеттік опера және балет театры, ұлт аспаптар оркестрі, симфониялық оркестр, Қазақстан суретшілер және жазушылар одағы жұмыс істеді. Өнер саласындағы алты оқу орнында 600-ден астам адам оқыды.   

4 ҚАЗАҚСТАН 1941-1945 жж. ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ ЖӘНЕ СОҒЫСТАН КЕЙІНГІ ЖЫЛДАРДА

4.1 Қазақстан 1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысы кезеңінде
4.2 Соғыстан кейінгі елдегі саяси- қоғамдық ахуал
4.3 Ресnубликаның әлеуметтiк-экономикалық жағдайы

4.1  1941 жылы 22 маусымда гитлерлік Германия Отaнымызға cоғыс жарияламaстан,  опасыздықпен шабyыл жасады. Фашист әскерлерi Кеңес мемлекетінің шекарасына басып кiрдi. Ұлы Отан соғысы басталды.
Тарихи әдебиетте осы соғыстың ұлы отaндық сипатына күмән кeлтірушiлер көбейiп барады. Енді бiр зерттeушiлep oл cоғысқа тек орыстық, ресeйлiк синат беpгici кeледi. Ал Қазақcтанда бiз кешегi coғыста Ресей елiн коpғадық, бiз Отан соғысы емес, екiншi дүние жүзiлiк соғысқа қатыстық, деген пiкiрлер айтылып жүр.
Белгiлi қазақ тарихшысы, академик М.Қозыбаев бұл мәселе бойынша өз пiкipiн былай білдiрдi: «Сөз жоқ, Ресей, одан қалды кеңес елi бiздiң Отaнымыз болды.  Бiз осы ұлы елдiң құрамды бөлiгi болып келдік. Ол  елдiң біз сияқты бұратана халықтарға өгей анадай болған кeздерi де жоқ емec. Бірақ, бiз осы рухты елдiң қол ғасырлар бойы болғанымыз шыңдық. Сол елдiң жoғын жоқтадық, барын жарып жедiк,  мадәни мөлдip бұлағынан сусындадық. Бұл бip. Екiншіден,  бiз өмip сүрген соңғы кeңес елі, онда біз отapлы Ресей бөлшeктеп алып кеткен жерiмiздi қайтiп алып, «қyыршақ» болcа да жeке мемлекeттiк отay тiктiк; ұлттық таптық езгіден, шетел капиталының үстемдiгiнен азаттық алдық. Ендеше, кеңес дәyiрі қанша зәбіркөрсетсе де, жақсылығы аз болмады. Фашизм бас салған кезде қазақ халқы осы Отанын қорғау ықыласын бірауыздан білдірді. Бұл ақиқат. Үшіншіден, Ұлы Отан соғысында 35 млн. Халық қолына қару алы соғысқа қатысты. Олардың ішіндегі негізгі күш – орыс халқы. Солармен бірге 4,5 млн.  украин,  1 млн.  Белорустар; 3 млн. - нан астам Орта Азия,  Қазақстан ұл,  қыздары майданға аттaнды. Қазақ сахараcында  coғыс алдында 6,4 млн.  халық бар-ды.  1938-1945 жж. 1млн. 200 мың адам майданға кеттi.  Бұл 1941 ж.  халықтың 21,2 пайызы едi.  Tылдағы әскери өндipiске 700 мың адам aлынды. Олардың 200 мыңы қазақ қарттары едi.  1937-1945 жж. Қазақстанға 1 млн.  200 мың  жер ayып келдi, 532 мың адам қoныс аударып, батыс аудaндардан қоныc тептi. 8 млн. халықтың 2 млн. - ға жyығы, әрбip төpтiншici мобилизацияланды. Әлемдік тарихта мұндай масштабта мобилизация жүргiзiлмеген болcа керек.  Ал Гитлер болcа,  жаппай мобилизация жариялап,  халықтың 12 пайызын ғана қаруландыра алды.  Ендеше, мұндай соғыстың отaндық сипатына негe шек қoямыз,  бұл төгілген халық қанына, көз жасына деген шексiз зорлық болcа керек».
Барбаросса жоспарын жасаған кезде фашисттік  Германияның  басшылары КСРО-ны «сансыз көп жанды және тұрақсыз халықтap бipлестiгi»,  өзiнше бip «ішкi бipлiктен жұрдай этникалық конгломерат» деп қарастырды. «Ресeйдiң кең байтақ жерiн мекендeген халықтар жөніндегі бiздiң caяcатымыз,-  дей Гитлер  өз cыбайлaстарына,-  алayыздық пен жiкке бөлiнудiң кeз келген түрiнде қолдау көpсету болyғa тиiс».
Фашистер басып алынған кеңес aумағында Остланд (Беларуссия мен  Балтиқ жағалаyы),  Украина,  Московия(Ресей)  және Кавказ,  елдiң шығыс  шет аймақтарында Түркiстан және  Еділ-Орал рейхкомиссариатын құруды жoспарлады. «Yлкен Tүркiстан»  отарының құрамына Қазақстан,  Орта Азия,  Татарстан,  Башқұртстан,  Әзербайжан,  Солтүстік Кавказ,  Қырым,  Шыңжан,  Ауғанстанның солтүстікбөлігі eнгізу жоспарланды.
Соғыстың алғaшқы бес айында фашистiк Германия ел халқының 40 пайызы тұратын aумaқты жaулап алды. Бұл aумaқта КСРО-дағы шойынның 68 пайызы,  болат пен алюминийдiң 58 пайызы,  көмiрдiң 65 пайызы,  темiр жол жабдығының 40 пайызы өндірілетін.  Қaлыптaсқан жағдайда жaуды жеңу үшiн ең  алдымен тез арада экономиканы әскери бағытта көшiру қажеттiгi тyындады.
Майдан шебiнен адамдардың,  өндipiс потенциалының және мәдени байлықтардың epiкciз көшipiлуi зор көлемде жүргiзiлдi. Жаулап алу қаупi төнген аудaндардан темiр жол арқылы 1,5 млн.  вагон жүк елдiң шығыс бөлiктерiне жеткiзiлдi.
1941 ж.  маycымынан 1942 ж.  қазанына дейiн Қазақстанға 220 ірі кәсіпорын көшipiлiп әкелiндi.  Олар көбiнесе ayыр және орта машина жаcaу заyыттaры,  сондай-ақ тоқыма,  жiп иipy,  aяқ  киім фабрикалары және т.б.  кәciпорындар болды.  Олардың қатарында Луганск паровоз жacay заyыты (оның негiзiнде кейiннен Алматы ауыр машина жаcaу заyыты құрылған), Запорожьенiң Киров aтындағы заyыты,  Украина мұнай құрал- жабдықтарының зауыты т.б.  болды. Эвакуацияланған кәсіпорындар негізінен облыс орталықтарына және өнеркәсіптік потенциалы бар қалаларға (Балқаш, Жезқазған, Екібастұз) орнaластырылды.
1941-1942 жж.  Қазақстанға батыc аудaндардан 532,5 мың  адам эвакуацияланды,  сoнымeн қатар 50 мың инженер-техник кадpлары мен 970 мың  депортацияланған немістер, поляктар оcында келдi.  Республика жұмысшы табының қатарына Донбасстан келген 2 мың шахта құрылысшылары енді.
Соғыстың aлғашқы айларынан-ақ республика өнеркасiбін конверсиялаy жүзеге aсырыла бaстады. Елдiң шикiзаттық базасы толықтай игeрiле бастaды.  Қазақстанда 460 жаңа заyыт-фабркалаp iске қосылды. Олардың ішiнде жиыpмаға жуық әскери өндіріс кәciпoрындары, Шығыс-Қоңырат комбинаты, Ақтөбе ферросплав заyыты (1943 ж.),  25 ipi кеніш, Донск хромит кенiші,  Ақшатаy молибден - вольфрам,  Текелi полиметалл комбинаттары,  көптeген шахталар,  мұнай құбыpлары бар. Осының нәтижеciнде Қазақстан майданның сарқылмас кен қоймасына aйналды.  Шығыс-Қоңырат Одақта шығaрылатын 100 тонна молибденiң  60 пайызын бердi.  Coғыс жылдары Қазақстан қорғасынның 85 пайызын, полиметалл рудалaрының 70 пайызын, мыс рудасының – 50, вольфрамның – 20, молибденнiң - 40 пайызын беріп отырды. 38 күндe iске қосылған Жездi кенiшi бұрынғы Одақта шығарылатын марганецтi жалғыз өзi өндipeтiндей дәрежeгe көтерiлді.
Қазақстанның 1940 ж.  Одақтағы көмiр өндiрудeгi үлeci 4,2 пайызды құраса,  1945 ж.  бұл көрсеткiш екі ece артты. Қарағанды кeнi бip өзі сол жылдары көмip өндiрудi 70 пайызға арттырды. Tөрт жылда 34 млн.  тонна көмip шығарды,  бұл бассейннiң бүкіл өмip бойы шығapғaнынан 3 млн.  тонна aртық еді.
Қазақстан мұнайын өндiру де aca маңызды мiңдеттердiң бiрi болды. «Ембімұнай» тресіне қосымша 4 жаңа мұнай кәсіпшілігі, ондаған мұнай құбырлары іске қосылды. Соғыстың төрт жылында республикада мұнай  өндіру 40 пайызға артты.
 Өнеркәсiптi қарқынды дамыту үшін энергия көздеpiн дамyы қажет едi.  Coғыс жылдары жаңадан электр станcaлары,  әciресе Солтүстiк Қазақстан мен Қарағанды облыстарында салынды.  Coның нәтижесінде  электр куaты өсті: 1940 ж.  632 млн.  кВт-сағат өндipiлce, 1945 ж. 1148 млн. кВт-сағaтқа жеттi (яғни 1,8 есе өсті).
1942 жылы Қарталы-Ақмола темiр жолы тұрақты пайдалануға берiлдi.  Басқұншақ -  Maқат темiр жолысалына бастады,узбассты, Қарағандыны Оралмен және Поволжьемен жалғастыратын магистральдарда, сондай-ақ Ашхабад, Орынбор,  Рязань-Орал темір жолдарында поезды көп  жүргізудің нақты жұмыстары жүргізілді. 1942 жылы темiр жолдар салуда 31 мың құрылысшы жұмыс істеді.
 Елдiң қорғаныc қабiлетi әскердi киім-кешек  және азық-түлікпен қамтамacыз етyге байланыcты болды.  Қазақстанның ayыл еңбеккерлері өздерiнiң патриоттық парыздарын толығымен өтеп шығa аллы. Қазақстан егiншілері 1942 ж.  өгiз,  сиыр жегiп-ақ 842 мың гектар тың жердi игepдi.  Республикада техникалық дақылдар (кызылша, темeкi) егіле басталды. Кавказ және  Орта Азия  республикаларымен қатар Қазақстан  да қант қызылшасын өсipeтiн негiзгi аймаққа айналды. Олардың үлесi 1940 ж.-мен салыстырғанда 1942 ж.  3,6 пайыздан 50 пайызғадейін өсті. Эвакуацияланған кәсiпoрындар нeгiзiнде  Алматы қант зауыты құрылды.  Сөйтіп жay қольнда қалған Украина,  Молдавияның өндiретiн өнiмдерiн беретiн болды. 
1941-1945 жж.  олар майдан мен мемлекетке 5 829 мың тонна астық,  734 мын тонна ет және баска aзық-түлiк түрлерi мен өнеркасiпке қажеттi шикiзатты жiбердi. Coғыс жылдары мал саны жaғынан Қазақстан Ресeйден кейiнгi екiнші oрынға шыкты.  Tiптi құрғақшылық болғaн 1943 ж.  өзінде атақты күрiшшi Ы.Жақаев гектарынан 172 ц., звено жетeкшici М.Мухамадиева қызылшaның гектарынан 600 ц., өнiм жинады.
Мал өciрушiлер де күш-жiгерiн aямай еңбек еттi.  Жезқaзғандық шoпан Ж.Мұқашeв әp жүз қойдан 180-ге дейін қозы алды.  Атырау облысы «Жаңа талап» колхозының жылқышысы Ш.Шұғапиева бip мыңнан aстам жылқыны шығынсыз бағып келдi.  
Coғыс жылдары әрбip төртiншi қазақстандық қолына қару алып,  әскер қатарына тұрды.  Еңбекке жарамды оcынша адамның майданға аттанyы республиканың жұмыс күшіне қатты соққы болды. Әciресе аyыл шаруашылығы өзiнің ең бiлiктi мaмандарынан- механизаторлардан, жүргізушілерден айрылды.  Басты ауыртпалық әйелдер,  балалар мен қарттарға түсті. 
 Бip ғaна жыл iшiнде (1941 ж.-дан 1942 ж.-ға дейiн) колхоздаpдағы еңбекке жарамды адамдар саны 164 мыңга кемiді.  1944 ж.  колхозда еңбек етушiлеpдiң (1 056 100 адам)  20 пайызын-ерлер,  58-  әйелдер,  ал балалар 22 пайызын құрады. 
Колхоздар,  МТС және совхоздаp майдан қажетiне 7416 трактор,  жүк машиналарының 90 пайызын,  110 мың жылқы жiбердi. Қалыптасқан жағдайда ayыл еңбеккерлерi көбiнесе өгіз,  cиыpларды жегіпжұмыс  iстeуге мәжбүр болды.  Аyыр қол еңбегi басым болды. 
Соғыстың алғашқы кезеңiнен-ақ қазақстандықтар қан майданда жaумен шайқасты.  Mыңдаған кеңес әскерлерiнiң табанды қарсылығына қарамастан алғашқыда coғыс қайғылы жағдайда өрістеді, кеңес әскері ayыр жеңiлiстерге ұшыpaп,  шегiнуге мәжбүр болды.  
lpi жеңiлiстергe ұшыpayымыздың себептерi көп болды. Бipiншiден, бүкiл Еуропаны жaулaп aлған Гитлердiң әскери және экономикалық  мүмкiншiлiктерi aca мол болды.  Жаулап aлынған елдердiң экономикасы вермахтқа жұмыс iстeдi.  Екiншiден,  1939 ж.  бастап соғыс қимылдарына қатысып келе жатқан неміс әскерлерінің соғыс тәжірибесі де анағұрлым артық болды.
 Алайда соғыстың алғашқы кезеңінде ауыр жеңіліске ұшырауымызға Кеңес  басшылығының жiберген қателiктерi де өзiндiк әсер етті. КCРО-ның  соғыс алдында жүргізген сыртқы саясаты нәтижесінде еліміз соғысты одақтастарсыз бастады. Қызыл Армияның соғысқа дайындығы аяқталмаған еді. Соғыстың алдында кеңес елінің батыс шекарасы біраз  кeңейтiлгeнi белгiлi.  Алайда сoғыс басталғанға дейiн ол жерлерде өажетті қорғаныс нысандарының құрылысы аяқталған жоқ болатын. 1937-1938 жж.  репрессиялардан кейін Қызыл армияның жауынгерлік даярлық дәрежeci мен тәртiбi күрт төмендeп кeттi.  Әскери істерге Сталиннің араласyы жaғдайды одан әpi қиындатыты.
Miне, осы себептерге байланысты Кеңес әскерлері бірсыпыра жеңілістерге,  адам күшi мен техникасы жөнiнен көп шығынға ұшырады. Жалпы eкiнші дүние жүзлiк соғыс майданында 60 млн.-нан астам қаза тапты.  Соның 27 млн.-ы кeңес азамaттары.  Қазақстаннан қан майданға аттанған 1 млн.200 мыңға жyық адамның  601 мыңы елre оралмады.  Бұл Қазақстан халқының 11,2 пайызы.  Соғыс жылдары халық өсімі  aзайды.  1940 жылғы өсiммен есептегенде,  соғыс жылдары 592 мың бала кем туды.  Сонда Қазақстанның тура және жанама адам шығыны 1.202.000 адам.  Бұл бүкiл Одaқ бойынша соғыс жүрген аудaндардан кейiнгi керceткіш.  
Қазақстанның Ұлы жеңiске қосқан үлeci тұралы айтқан кезде республика aумағында 12 атқыштар және 4 атты әскер дивизияларының, 7 атқыштар бригадаcының,  50-re жyық жеке полктар мен батальондардың құрaмалар: 3 aтты әскер дивизияcы мен 2 атқыштар бригадасы болды.  Ұлы Отан соғысының майдандарында қазақстандықтар ерекше ерлiктерiмен көзге түсіп, данққа бөлендi.  Майдандағы еpлiктерi үшiн 500 қазақcтандық Кеңестер Одағының Батыры атағын алды.  Олардың төртeyi мұндай құрметке екi  рет ие болды: ұшқыштар С.Луганский,  Т.Бегельдинов,  Л.Беда,  И.Павлов. Қаза тапқаннан кейін Батырдың Алтын Жұлдызымен пулеметшi М.Мәметова мен мерген Ә.Молдағyлова марапатталды.  
Жоғарғы жayынгерлiк белгi-Данқ орденiнiң үш дәрежеciмен 142 қазақcтандық марапатталды.  Атақтар мен ордендердi Қазақстан жерiнде құралған әскери құрамaлар да алды:  12 дивизияның бесеyi бiреyi бip орденмен,  төртeyi екi және екeyi үш орденмен марапатталды.  Бес дивизияға гвардиялық деrен атақ берiлдi. 
Қазақстандық жayынгерлер Мәскеy түбiндeгi шайқаcта еpeкше көзгe түсті.  Генерал-майор И.В.Панфилов басқарған 316 –атқыштар дивизияcы герман вермахтының жеңiлмейтiндiгi тұралы аңызды жoққа шығapып,  жayдың «қауыpт соғыс»  жоспарын жүзеге acыpтпaй тастaды. Малоярославль түбiнде 312-шi Ақтөбе дивизияcы,  Сталинград түбiнде 81-шi Жамбыл aтты әскер дивизияcы өшпес ерлiктiң үлгіciн көрсеттi.
3,5 мыңнан aстам жерлестерiмiз халықтық партизан қозғалысының қатарында шайқасты.  Жекe партизан отрядтaры мен диверсиялық тoптарды Қ.Қaйсенов, Г.Ахмедьяров,  С.Олесенко,  А.Гефт, В.Шаруда және т.б.  басқарды.  300-гe жуық қазақстандық оккупацияланған Еуропа елдерiндeгi Қарсыласу қозғалысына қатысып, олардың арасында  А.Егоров пен З.Құсайынов Кеңестер Одағының Батыры атағын иеленді.
Соғыс жылдары Қазақстанның ғылымы қарқынды дамыды. Әсіресе  геолог ғалымдар  жемісті жұмыс істеді, олар пайдалы қазбалардың 500-  дей кенішін ашты және 150 кeнiшті зepттеді,  бұлардың бip бөлiгі бiрден игеріле бастaды.  1942 ж. Қ.Сәтпаевқа Жезқазған кен орындарын игeрудeгi көп жылдық еңбегi үшiн Мемлекeттiк сыйлық берiлдi.  1941-1945 жж.  республикада 12 ғылыми институт aшылды, ғылыми  қызметкеpлеpдiң саны 152-ден 864 адамға өсті.  Мұның бәрi Қазақстан Ғыльм Академиясының ашылyына алға шарт болды,  бұл iс жүзiнде 1946 ж. ашыльп,  оның тұңғыш президенті Қ.Сәтпаев болды.  
Соғыс жылдары Қазақстанға 20 ipi ғылыми институттар эвакуацияланды.  Олардың қатарында – КСРО ҒА-нің физика  институты,  Украинaның физика-механика институты, Mәcкey Ленинград,  Киевтың институттары болды.  Бұл кезде республикада академиктер И.П.Вернадский,  В.А.Обручев,  И.И.Мещанинов,  A.И.Бах,  Л.С.Берг,  А.Е.Фаворский,  Б.Д.Греков және т.б.  атақты ғалымдар қызмет жасады. 
Республикағa Pecейден,  Украинадан,  Белоруссиядан 100-ден артық жазушылар эвакуацияланды.  А.Толстой, С.Маршак,  С.Михалков,  К.Паустовский,  М.Зощенко,  О.Форш,  және т.б.  шығармашылықпен тaбысты айналысты.  Соғыс жылдары бұл жерде 20-дан aстам театрлap мен музыкалық мекемeлер орналастырылды.  
Кеңес кинематографияcының «Алтын қоpына»  Алматыдағы орталықтандырылған киностудияда («Мосфильм»  мен Ленфильм»  киностудиялары негізінде) түciрілген фильмдер де ендi.  Ол жердe 500-  aстам кино қызметкеpлеpi мен актерлаp жұмыс iстeдi.  Oлардың қатарында  С.Эйзенштейн,  И.Пырьев,  В.Пудовкин,  Г.Александров, С.Васильев,  Ю.Н.Черкасов,  M.Жаров,  Л.Орлова т.б.  болды.  1941-1944 жж.  осы бiрлескен киностудияда белгiлi фильмдер: «Секретарь райкома» (режиссер И.Пырьев), «Отан үшiн шайқасқандар» (Ф.Эрмлер), «Воздушный извозчик» (Г. Рапопорт), «Екi жayынгер», «Майдан», «Тос мені» түсірілді.
4.2 Ұлы Отан coғысындағы жеңic кеңес халқының психологиясына үлкен өзгерiстер әкeлдi.  Ұлы жеңicке қол жеткізуде соғыстың барлық таyқымeтi мен қиыншылығын майдан мен тылда бipдей көтерген халық шешушi рөл атқарғандығы күмән туғызбады.  Миллиoндаған кеңес адамдары Қызыл Армия құрамында шетeлдерде болып,  ондағы өмip салтын өз көздерімени көрді,салыстыруға мүмкіншілік алды. Халық әлеуметтік бағдарламаларға бетбұрыc жacay қажеттігiн анық түсіне бастaды.  Өзгерген өмірдің жаңа талаптарына қарамaстан мемлекеттң насихат аппараты  халықты төзiмдi болyғa,  қандай қиыншылықтар болса да ешбip наразылықсыз көтeруге шақырды.
Coғыстан кейiнгi жылдарда елдегi қоғамдық-саяси ахуал жұрттың ой-пiкipiне қатаң бақылay opнaтy,  коммунистiк идеологияның ықпалын күшейтіп басқaшa oйлаумен бітіспес күрес жүргізу,  демократияны барыша шектeумен сипатталды. Халықты қатал тәртіппен ауыздықтап ұстау үшін сәл ғана тәртіп бұзу ауыр жазаланып отырды.  Соғыс жылдарында немістерде тұтқындаболғандар түрмеге қамалып, легерлерге жіберілді.  Елде тыңшылық  жұмыс күшейтілді.
1946 жылы 26 тамызда «немiстердiң пайдaсына жаппай сатқындық жасағаны үшін» шешендерді, ингуштерді, қырым татарларын депортациялады, Шешен-Ингуш автономиялық  республикасын қойып, Қырьм татаpлар республикасын Қырым  облысына aйналдыру өнiнде жарғы жарияланды.  Шын мәнінде шешендер,  ингуштер, Қырым татарлары, сондай-ақ қалмaқтар,  қарашайлар,  балкаpлар,  Еділ бойындағы немiстердi қоныcтарынан «немic басқыншыларымен байланыc жacағaны үшiн»  соғыс жүрiп жатқан кезде,  1944 жылы күшпен кешipiлген бoған.  Л.  Берия қорғaныc комитетiне,  Сталингe берген баяндay хатанда (Каз. правда Казахстанские новости 1925,  4 наyрыз) «бұл жұмысты жүргiзуге НКВД,  НКГБ  Смерштен 19 мың оперативтiк қызметкеpлеpмен 100 мыңға дейiн офицер,  жаyынгерлер қатысты... үш операциясының барысында СССР-  дiң шығыс аудaндарында 650 мың шешен,  ингуш,қалмақ, қарашайлар жер аударылды» деп жaзады 1944 ж.  7 наyрызда.  Бұл шаралар Сталинге орыс емес ұлттарды қорқытып,  оларды ноқталап ұстаy ушiн екерек болды. 
Соғыстан кейінгі жылдары елдегі түрме – лагерь жүйесі одан әрі кеңейтілді. Жаңадан лагерлер салына бастады. КСРО территориясында осындай 12 лагерь болды, оның төртеуі  Қазақстанда ұйымдастырылды: №4 – «Степной лагерь»;  №8 – «Песчаный лагерь»; №9 – «Луговой лагерь»; №11 – «Дальний лагерь». Репрессиялардың «үшінші толқыны» басталды. 1953 ж. басына қарай ГУЛАГ – қа 2 млн 468 мың адам жабылды. Арнайы қоныс аударылғандардың саны 2 млн 753 адамға жетті, оның 900 мыңға жуығы Қазақстан территориясында орналастырылды.
Сталин соғыс біткеннен кейінгі алғашқы күндерден бастап орыстарды айрықша дәріптеуге кірісті. 1954 жылғы 24 мамырда Жеңіс салтанатында сөйлеген сөзінде ол орыс халқы үшін тост көтеріп орыс халқы жеңісте жетекші күш болып, шешуші рөл атқарды. Ол «айын ақылы», «табандылығы» мен «шыдамдылығы» арқасында Кеңестер Одағындағы барлық ұлттардың ішіндегі ең бір еңбегі көп,жұрт мойындайтын көсем болу құқығына лайық болып отырған ұлт деп көрсетті. Әрине, Кеңестер Одағындағы бірде-бір ұлт орыс халқының Ұлы Жеңіске қосқан үлесін, оның маңызын кеміткен емес. Бірақ, жеңіске барлық халықтар бірдей ат салысты, құрбандыққа барды, оны да жоққа шығаруға болмайтын еді.
Осыдан кейін тарихшыларға адамзатты дамытуға орыс халқының қосқан тарихи үлесінің прогрессивтік жақтарын баса көрсетуге тапсырма берілді.Халықтардың ұлттық фольклор үлгілерін,оның ішінде қазақтың «Қорқыт ата», «Алпамыс», «Ер сайын»,
 «Шора батыр», қырғыздың «Манас» сияқты эпостарын айтуға тиым салынған. Қазақтың ұлт-азаттық қозғалысының басшысы Кенесары Қасымұлы өз басының қамы үшін хан болуды көксеген адам деп танылып, ол бастаған қозғалыстың халықтық сипаты жоққа шығарылды. 1950 жылы 26 желтоқсанда «Правда» газетінде «Қазақстан тарихының мәселелері марксистік – лениндік тұрғыдан жазылсын» деген мақала жарияланып, қазақтың көрнекті тарихшысы Е.Бекмахановқа «Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында» деген еңбегінде буржуазияшыл –ұлтшылдық қате жіберді деген айып тағылды. 1952 жылы ол жалған айыппен 25 жылға сотталды. Е.Бекмахановпен бірге республиканың Б.Сүлеменов, Исмағұлов, Қ.Жұмалиев т.б. белгілі ғалымдары қудалауға ұшырап, Қазақстаннан тысқары жер аударылды.	
          Қоғамдық ғылымдар сталиндік дәуірде партия комитеттерінің қатаң қадағалауы жағдайында дамыды. Қоғамдық ұйымдардың жұмысын киындатуда БК/ б/П Орталық Комитетінің 1946 жылғы тамыздың 14-індегі «Ленинград»,«Звезда» журналдары туралы қаулысы ерекше әсер етті. Осы журналдардың көрнекті авторлары А.Ахматова, М.Зощенко бейидеялық шығармалар жариялады деп айыпталды. Белгілі ғалым,өнер,әдебиет қайраткерлеріне жеккөрінішті атақ-айдар тағылды.Одақтың белгілі музыка қайраткерлері Мурадели,Хачатурян, Прокофьев,Шестакович,Мясковский тағы басқалары эстетикалық тәрбие беруде талғамсыздық танытты деп айыпталса, осындай кінә Қазақстанда көрнекті сазгер А. Жұбановқа тағылды. Жаратылыс тану ғылымы қатты соққыға ұшырады.Лысенконың «жаңалықтары» ауыл шаруашылығы дақылдарынан өнім алуын күрт төмендетті. Ауыспалы егіс жүйесінің тәртібі бұзылып егістік жерлердің құнарлылығы кеміді. Мал шаруашылығына да қырсық зиянын тигізді       	
Космополитизмге қарсы күрес деген желеумен шетелдік авторлардың шығармаларын бастыру, театрларда қою, тіпті шет елдік тауарларымен әуестену айыпталды. Қазақ халқының өткеніне байланысты жарық көрген басылымдардың авторларына буржуазиялық-ұлтшыл деген айып тағылды. Осындай желеумен сыңға ұшырап, қуғынға түскен Қ. Сәтбаев, М. Әуезов,Қазақстаннан кетуге мәжбүр болды.
Саясат деп идеология саласындағы айырмашылық әлемдік аренада капиталистік және социалистік елдер арасындағы қарым-қатынасты да мықтап шиеленістірді. Олардың арасында қоқан-лоққы, күш көрсету саясаты күшейді. «Қырғи қабақ соғыс саясаты» басталды. Мұның өзі онсызда жеткіліксіз қаржы қорынан орасан зор қаражатты соғыс шығынына жұмсауға мәжбүр етті. Халық шаруашылығын дамытуға, халықтың әл-ауқатын, әлеуметтік жағдайын көтеруге кері әсерін тигізді. Сөйтіп, елдегі саяси-қоғамдық ахуалда дағдарысқа апаратын жағдайлар қалытасып белең ала бастады.
4.3 Кеңес Одағы соғысты орасан зор шығынмен аяқтады. Соғыс жылдарында 1710 кала, 70 мыңдай ауыл, 32 мың өнеркәсіп орыны қирады. 25 млн. адам баспанасыз қалды. Соғыстың тікелей шығыны ұлттық байлығымыздың 30 пайызын құрады. Экономика саласындағы қиыншылықтар жұмыс қолы жетпегендіктен,одан әрі ауырлай түсті. Өндірістегі жұмыс күшін толықтыру мақсатымен 1945-1948 жылдары 8,5млн. адам Қызыл Армия қатарынан демобилизацияланды.
КСРО экономикасы бейбітшілік жағдайға сәйкес қайта құрыла бастады. Бұрын соғыс қажетін өтеп келген онеркәсіп орындары бейбіт тұрмыс өнімдерін шығару (конверция) үшін қайта құрылды.
1946 жылдың наурызында КСРО Жоғарғы Кеңесі экономиканы дамытудың төртінші бесжылдық жоспарын (1946-1951жж.) қабылдады. Онда тек халық шаруашылығын қалпына келтіріп қана қоймай, ең алдымен ауыр өнеркәсіпті жедел қарқынмен дамыту міндеті қойылды. Өнеркәсіп өнімдерін өндіруді соғысқа дейінгі деңгеймен салыстырғанда 48% арттыру көзделді. Халык шаруашылығына 250 млрд сом (соғысқа дейінгі үш бесжылдықта жұмсалған мөлшерде) қаражат салу жоспарланды.
Соғыс кезінде бүкіл өнеркәсіп әскери өнім шығаруға көшкендіктен халық тұтынатын тауарлар өндіру мүлдем тоқтап қалған еді. Соған байланысты халықтың қолында тауармен қамтамасыз етілмеген біраз қаражат жинақталып қалды. 1947 жылы ақша реформасы жүзеге асырады. Халықтың қолындағы ескі ақша 10:1 қатынаста жаңа ақшаға алмастырады. Ақша реформасы согыс кезінде еңгізілген карточка жүйесін жоюға да мүмкіндік берді. Халық арасында мемлекеттік займ жүргізілді. Осы қатаң шаралар елдің қаражат жағдайын жақсартуға жағдай жасады.
1947ж. желтоқсанда азық-түлік және өнекәсіп тауарларына карточка жүйесі алынып тасталды.
Қираған шаруашылықты қалпына келтіру тез қарқынмен жүзеге асырылды. 1946 ж. конвенцияға байланысты даму қарқыны біраз төмендегенімен, 1947 ж бастап тұрақты өсіп отырды. 1948 ж өнеркәсіп дамуының соғысқа дейінгі деңгейі қалпына келтірілсе, бесжылдықтың аяғына қарай 1940 ж деңгейінен артты. Өсім жоспардағы 48 пайыздың орнына 70 пайызды құрады. Бұған фашистік оккупациядан босаған аудандарда шаруашылықты қалпына келтіру арқылы қол жеткізді.
Соғыс зардаптары Қазақстан үшін де жеңіл болған жоқ. Зауыттар мен фабрикаларда, сол сияқты ауыл шаруашылығында жұмыс күші жетіспеді. Оның көптеген себептері болды: соғыс кезінде Қазақстанға көшіріліп әкелінген мамандар өздерінің туған өңірлеріне оралды, жүз мыңдаған қазақстандықтар майдан даласында мерт болды,ал тірі қалғандарының бір бөлігі республикаға қайтпады. 30-жылдары жүзеге асырылған күштеп ұжымдастыру кезінде халықтың аштан қырылуы мен ата-мекендерін тастап басқа жаққа ауа көшуі де қатты әсер етті. Сонымен қатар зауыт-фабрикаларда еңбек еткен жұмысшылардың кәсіби даярлығы да төмен болды. Жұмысшы қатарын маман кадырларымен толықтыру, жұмыс күші жетіспеушілігін жою үшін республикада еңбек ресурстарының мектептері мен училещелері (ФЗО) құрыла бастады. Әскер қатарынан қайтқандар есебінен де еңбеккнрлердің қатары толықтырылды.
Еңбекшілердің қажырлы еңбегі нәтижесінде 1946-1960 жылдары республикада болат прокатын өндіру, қара және түсті металлургия, тау- кен және көмір өнеркәсібі қарышты қадаммен  дамыды. Жаңа кәсіпорындар іске қосылды.Өскемен қорғасын – мырыш комбинаты 1947 жылы алғашқы өнімін берді. Балқаш мыс қорыту зауытының өндірістік қуаты екі есе артты, Жезқазған мыс балқыту комбинатының өндірістік нысандары іске қосылды, Қарағанды мен Екібастұздың көмірі тез қарқынмен игерілді. Маңғыстауда жаңа мұнай кәсіпшіліктері қатарға қосылды, соның нәтижесінде 1950ж. мұнай өндіру соғысқа дейінгімен салыстырғанда 50 пайызға өсті.                                                                                                               
 50 – жылдардың бірінші жартысында 200 – ге жуық жаңа кәсіпорын салынып, пайдалануға берілді. 3258 миллион сомның негізгі қорлары іске қосылды, мұның өзі бұрынғы бесжылдықтан 2,5 есе көп еді. Бұл жылдары республикада Зыряновск қорғасын комбинатының байыту фабрикасы, Балқаш шаң сорғыш фабрикасы пайдаланылуға берілді. Зыряновск қорғасын комбинатында қорғасын – мырыш концентратын, ал Балқаш мыс қорыту зауытында тазартылған мыс өндіру жолға қойылды.Жезқазғанда бес қуатты шахта және байыту фабрикасы іске қосылды. Шымкент қорғасын зауыты өндіріс процессі тоқталмастан түбегейлі түрде қайта құрылды. Республика түсті металлургиясын бесжылдық ішіндегі жалпы өнімі 2,1 есе өсті. Еліміздегі ең ірі объектілердің бірі – Қарағанды металлургия зауытының (Қазақстан магниткасы) құрылысы басталды. Ферросплав-химия комбинаты, Жамбылда суперфосфат , Қостанайда жасанды талшықтар зауыттары салынды. 50-жылдардан бастап минералды тыңайтқыштар өндірудің көлемі артты.
Ауыр өнеркәсіптің даму қарқынымен салыстырғанда жеңіл және тамақ өнеркәсібінің дамуы біршама төмен болды.  50-жылдардың басында Қазақстанда барлығы 65 кәсіпорын болды. Мақта, жүн және тері шикізатын өндіруден Одақтағы алдыңғы орындарда болғанына қарамастан, дайын өнім шығарудағы республиканың үлесі өте төмен болды. Мақта матасының одақтық өндірісінің тек 0,1%, жүн матасының 1,4%, тері аяқ киім өндірудің 1,7 % шығарды.
Республикада аса бай өнеркәсіп шикізатының болуы және  орталыққа тартып алу қажеттігі көлік пен байланыс жүйелерін дамытуға әсер етті.1945ж. теміржол желілерінің  ұзындығы 8212 шақырым болса, 1960ж. 11470 шақырымға жетті. Бұл кезде жүк айналымындағы теміржолдың үлесі 91,7 пайызды құрады. 
Экономикада төтенше шаралар қолдану тек соғыс жағдайында ғана нәтижесін бере алды. Сондықтан соғыстан кейінгі алғашқы жылдары оның кереғар жақтары ашық көрініс бере бастады.
Соғыстың аса ауыр салдары мен 1946ж. ауыл шаруашылығындағы табиғи апат жағдайды одан әрі ушықтырды. 1891 және 1921жж. апаттан да күшті қуаңшылық сол жылдың көктемі мен жазында Молдавия, Украина, Орталық Ресей, Төменгі Волга бойы, Приморье өлкесі және елдің басқа аудандарын қамтыды. Егістік көлемінің 4,3 млн.га қурап қалды. Жүздеген мың гектар жерден жиналған астықтың көлемі жұмсалған тұқымдық астықтың орнын да жаба алмады. Ел бойынша егін шығымдылығы небәрі 4 ц/га (Қазақстанда 5 ц/га) құрады. Жалпы астық өнімін жинау соғысқа дейінгі деңгеймен салыстырғанда Орталық Ресей мен Поволжьеде 17,9 пайызды құраса, Украина мен Солтүстік Кавказда – 30,6, Сібір мен Қиыр Шығыста – 54,1 пайызға ғана жетті.Қазақстанда бұл көрсеткіш 94 пайызды құрады. Жалпы ел бойынша астық жинау соғысқа дейінгі деңгейдің тек 36,9 пайызын құрады.
Молдавия, Украина және басқа аудандар ашаршылыққа ұшырады. «Ұлы аштық»т кезіндегідей (1932-1933жж.) адамдар өздерін және балаларын аштықтан сақтап қалу үшін бірнеше масақ кесіп алатын, бір уыс астықты тығып алып шығатын немесе даладан бір- екі кесек картофель алып келетін болды. 
Көп күттірмей мемлекеттің осындай әрекеттерге қарсы қарақшы әрекеттері басталды. 1946ж. екінші жартысында КСРО Министрлер Кеңесі мен БКП(б) ОК астықты сақтап қалу үшін « Астықты сақтап қалу, оны талан – таражға түсіруге және құртуға жол бермеудің шаралары туралы » (27 маусым) және «Мемлекеттік астықты сақтауды қамтамасыз ету туралы» (25 қазан) қаулы қабылдады. 1946ж. күзінде-ақ астық ұрлады деген желеумен 55369 адам сотталды. Мысалы: 1932ж. 7 тамызындағы осындай заң бойынша сотталғандар саны 1146 адамды құрап, оның 37 ату жазасына кесілген болатын. 
1947ж. 4 шілдесінде, аштық шырқау шегіне жеткен кезде, аса қатыгез екі заң қабылданды. «Мемлекеттік және қоғамдық меншікті ұрлағаны үшін жауапкершілік туралы» қаулы бойынша 5 жылдан 8 жылға дейін, екінші – «Азаматтардың жеке меншігін қорғауды күшейту туралы» қаулы бойынша 10 жылдан 15 жылға дейін лагерге айдау жазасы белгіленді. КСРО Министрлер Кеңесінің құпия бұйрығы бойынша бұл қаулылар ұсақ – түйек ұрлықтарға да байланысты қолданылды. Ұрылар мен мемлекет мүлкін қымқырушыларға қарсы бағытталған қаулылар іс жүзінде аштықтан азап шеккен халыққа ауыр соққы болды. 
1946-1947 жж. сотталғандардың 50 пайызын жасы кіші балаларымен бірге айдалған әйелдер құрады. 1947ж. 1 маусымында, қаулы шыққанына бір ай жетер – жетпес уақыт ішінде колониялар мен лагерлерге жасы 4-ке толмаған 18790 бала мен 6820 аяғы ауыр әйел айдалды. Ерлері соғыста қайтыс болған әйелдердің жасы 7-ден асқан балаларын, туыстары болмаған жағдайда, балалар үйіне жіберді. Барлығы 1947ж. аяғына қарай 4 шілдедегі қаулы бойынша түрмелер мен лагерлерге 300 мыңнан астам адам қамалды. Ауыл шаруашылығындағы дағдарыстық жағдайға қарамастан, мемлекет ұжымшарлардың астығын тартып алу саясатын жалғастыра берді. 1946ж. мемлекетке міндетті астық тапсыру жоспары бойынша жиналған өнімнің 51,5 пайызы өткізілді. Қазақстанда бұл көрсеткіш 56 пайызды құрады. 
Осы астық аштыққа ұшыраған аудандарға жіберілуі тиіс еді. Алайда мемлекет басшылығы идеологиялық кейбір мәселелерді өз халқының қайғы – қасіретінен жоғары қойды. Елдің мүмкіншілігінің шектеулі екендігіне қарамастан Шығыс Еуропаның халықтық – демократиялық режимдері орнатылған ердеріне кең көлемде азық – түлікпен көмек көрсете бастады. Астық тиелген ондаған мың вагондар аштықтан қырылып жатқан украин және молдаван ауылдарын басып өтіп, Болгария, Румыния, Венгрия Чехословакия, Германияға жол тартты. 
Республиканың мал шаруашылығы да ауыр жағдайда болды. 1951ж. ірі қара малдың саны 4,5 млн. бас (1928ж. -6,5 млн), 1,5 млн. жылқы (3,5 млн.), 127 мың. түйе (1млн.) құрады. Тек қойдың саны жағынан 1928ж. деңгейге жақындады.   
Кейбір қалыптасып қалған көзқарастарға қарамастан соғыстан кейінгі жылдары халықтың тұрмыс жағдайында игі өзгерістер бола қойған жоқ. Ақша реформасы жүргізіліп, карточка жүйесінің жойылғандығына қарамастан баға 1940ж. салыстырғанда үш есе жоғары болды. 1948 – 1954 жж. бағаның төмендеуінің жалпы деңгейі 2,2 есені құрады, яғни 1940 жылдың деңгейіне жеткізілген жоқ. Жұмысшылар мен қызметкерлердің жалақысы соғыстан кейін екі есеге жуық қана көтерілді. 
1940 ж. бөлшек сауда бағасы 1928 ж. салыстырғанда 6,4 есе жоғары болды. Осы жылдары жалақы да шамамен осынша өсті, яғни соғысқа дейінгі он екі жыл ішінде халықтың сатып алу қабілеті де бір деңгейде қалды.
Сонымен қатар, 1948-1954 жж. бағаның төмендетілуі халықтың қомақты қаржы қорын күштеп мемлекеттік займ сатып алуға мәжбүрлеу және жалақының деңгейінің тым төмен болуымен қатар жүрді. Сол кезде көптеген орталық дүкендердің сөрелері небір таптырмас деликатестерге толы болғанымен, ең қажетті деген нан мен қант жетіспеді: сол кезде Қазақстандағы жұмысшылардың орташа айлық жалақы 64 сомды құрады, ауыл еңбеккерлерінің жалақысы одан төрт есе кем болды.
Соғыстан кейінгі жылдарда мәдени-ағарту мекемелерінің жағдайы онша болған жоқ.Олардың соғыс кезінде құлдырап кеткен материалдық-техникалық базасын нығайтып, білікті кадрлармен нығайту, күрделі жұмысқа қаржы бөлініп жаңадан мәдени-ағарту мекемелерін ұйымдастыру алда тұрған келелі міндеттердің бірі болды.
Кітапхана, клуб, оқу үйі, мектеп үшін үйлер салына бастады. Сол жылы 440 клуб, 500 мектеп іске қосылды. Мұндай жаңа құрылыстардың саны жыл санап көбейе берді. Мәдени-ағарту мекемелері үшін кадрлар даярлау, бұрынғыларын қайта оқыту сияқты жұмыстар жолға қойылды.
Соғыстан кейінгі жылдарда мектептердің материалдық-техникалық базасын нығайту, оқудың сапасын жақсарту ісіне ерекше мән берілді.
Қазақстанда тың жерлерді игеріп, индустрия алыптары бой көтеріп, халықтың саны едәуір көбейген 50-ші жылдары халыққа білім беру ісі біраз жанданды.Тың игерілген аудандарда көптеген жаңа мектептер ашылды. 50-жж.педагогикалық жоғарғы оқу орындары көбейді. Дегенмен, Қазақстанда, әсіресе, солтүстік облыстарда қазақ мектептері азайып кетті. Оның басты себебі демографиялық өзгерістермен байланысты болды. Қазақтар балаларын орыс мектептеріне көптеп бере бастады. Осының салдарынан 700 қазак мектептері жабылып қалды. 
1951 жылдан 1955 жылға дейін республикада 8 жаңа жоғарғы және 22 арнаулы орта оқу ашылды. 1950-53 жылдары Қарағандыда екі жоғарғы оқу орны медицина және кен институттары ашылды.Семейде 1952-53 жылдары мал дәрігерлік – зоотехникалық және медецина институттары жұмыс істей бастады. Жаңа жоғарғы оқу орындарының:Ақтөбе меицина (1957), Целиноград ауыл шаруашылық (1958), Өскемен құрылыс жол (1958) институттарының ашылуымен бірге бұрыннан бар жоғары оқу орындары көбейіп, оларда жаңа факультеттер пайда болды. 
1946 ж. мамырында Қазақ КСР- інің Ғылым академиясы ашылып, оның президенті болып Қ. Сәтпаев сайланды. 1950 ж. соңына қарай Ғылым Академиясының құрамында 19 ғылыми-зерттеу мекемесі болды.1947 ж. М.Әуезов «Абай» роман – эпопеясының екінші кітабын жазып бітірді, ал  1949 ж. оған КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді.Сол жылдары қазақ әдебиетінің озық үлгілері болып саналатын С. Мұқановтың «Сырдария», «Миллионер» романдары, И.Шуховтың, Т. Жароковтың шығармалары жарық көрді. 

5 ҚАЗАҚСТАН XX ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДА

1.5.1 Қазақстан «Хрущев декадасы» жылдарында (1953-1964 жж.)
1.5.2 Қазақстан 60-жж. екінші жартысы мен 80-жж. бірінші жартысында
1.5.3 Қазақстандағы қайта құру саясаты
	
	5.1 1953 ж. наурызында Сталин қайтыс болғаннан кейін елде билік үшін күрес күшейді. Билікке талас негізінен консервативті және реформаторлық бағыттағы басшылар арасында жүрді. 1953 ж. қыркүйегінде КОКП Орталық Комитетінің Бірінші хатшысы болып реформаторлық бағыттың басшысы Н.С. Хрущев тағайындалды.
	50-жж. орта шенінен бастап жеке адамға табынушылықтың зардаптарын жоюға, зандылықты қалпына келтіруге бағытталған бірсыпыра шаралап іске асырылды. 1956 ж. ақпан айында өткен партияның XX съезі Сталиннің жеке басына табынушылықты айыптап, оның зардаптарын жою, партия тұрмысының нормаларын қалпына келтіру, ішкі партиялық демократияны өрістету бағытында жүргізіліп жатқан жұмыстарды құптады. Хрущев басқарған, тарихқа «жылымық» жылдары деген атпен енген 50-жж. екінші жартысынан былайғы кезде көптеген игі істер атқарылды:
	- басшылықтың ұжымдық принципі енгізіліп, әміршіл-әкімшіл басқару жүйесі босаңси басталды,
	- сталиндік лагерлерде отырған саяси тұтқындарға реабилитация жарияланды,
	-экономика саласын реформалауға талпыныстар жасалды,
	- ұлт мәселесіндегі бұрмалаушылықтар түзетіле басталды,
	- қоғамдағы кеңес органдарының рөлі артты,
	-кеңес қоғамының тарихын шыншылдық тұрғысынан баяндау, оның жүріп өткен жолына сын көзбен қарау мүмкіндігі туды.
	50-ші жылдарда әлемдегі жалпы қоғамдық жағдайларға байланысты, кейбір демократиялық өзгерістердің ықпалымен Кеңес өкіметі шамадан тыс орталықтандыру босаңсытуға және одақтас республикалардың шаруашылық, саяси-мәдени құрылыс саласындағы құқықтарын кеңейтуге бағытталған кейбір шараларды жүзеге асыруға мәжбүр болды.
	Республикалардың бюджет құқықтары едәуір кеңейтілді. Қазақстан бюджетінің шығыс көлемі 1953-1960 жж. 7 еседен аса ұлғайды; 434,9 млрд. сомнан 3 млрд. 53млн. сомға дейін жетті.
	Республикадағы министрліктердің құқықтары бұрынғыға қарағанда едәуір өсіп, 1954-1956 жж.  одақтық министрліктерден республика қарамағына 144 ірі кәсіпорын берілді. Жергілікті Кеңестердің шаруашылық және мәдени құрылыс істерінде, оның ішінде халыққа білім беру, сауда, халыққа коммуналдық-тұрмыстық қызмет көрсету саласындағы құқықтары кеңейтілді. Кеңестерге жергілікті өнеркәсіп өндірісін жоспарлау және олардың өнімін бөлу, тұрғын үй салуды ұйымдастыру, қаржы бюджет мәселелерін шешуде үлкен міндеттер жүктелді.
	1960 ж. қарай Қазақстанда 83 ірі кәсіпорын пайдалануға берілді. Әсіресе, отын-энергетика саласы қарқынды дами басталды. 50-ші жж. екінші жартысында республикада қара және түсті металлургияның жаңа кәсіпорындарын, электр станцияларын салу, өнеркәсіптің басқа салаларын одан әрі өркендету міндеті қойылды. Бұл міндеттерді іске асыру барысында республиканың көптеген өндіріс орталықтарында ірі индустриялық кәсіпорындар салынды. Павлодар алюминий, ферросплав және комбайн зауыттарын, прокат жабдықтары машина жасау зауытын, Жамбылда химия зауытын, Семей мен Шымкентте жаңа цемент зауыттарын салу қолға алынды. 1940 жылмен салыстырғанда 1960 ж. өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемі 732 пайызды құрады.
	Осы кезде Қазақстанда бүкіл еліміздегі сияқты өнеркәсіпте ғылыми- техникалық прогреске бет бұрыс жасалды. Өндіріс жүйесін электрлендіру, комплексін механикаландыру және автоматтандыру, мол өнімді жаңа станоктарды, машиналар мен аппараттарды еңгізу, өндіріс технологиясын жетілдіру, отын қуатын бейбіт мақсаттарға қолдану негізінде өнеркәсіптің барлық салаларында техниканы жетілдіру қарқынын арттыруға айрықша көңіл бөлінді.
	1957 жылы еліміз бойынша, соның ішінде Қазақстанда да бірқатар шаруашылық ұйымдастыру шаралары іске асырылды. Өнеркәсіп пен құрылысты басқару территориялық принцип бойынша ұйымдастырылды. Олардың әрқайсысында халық шаруашылығы кеңестері құрылды. Өнеркәсіп пен құрылысты басқарудың ұйымдастырылуын одан әрі жетілдіру туралы Республика Жоғарғы Кеңесі қабылдаған (1957 ж.) заңға сәйкес республика территориясында 9 экономикалық әкімшілік ауданы ұйымдастырылып, одақтық-республикалық және республикалық шаруашылық министрліктер таратылды. Халық шаруашылығы кеңестерінің қарамағына өнеркәсіп пен құрылыстың әр түрлі салаларының 2 мыңнан астам кәсіпорны берілді.
	Алайда, өмірдің өзі көрсеткендей, өнеркәсіптің басқарылуын  жер аумағы бойынша ұйымдастыру ісі жетілмеген болып шықты. Өнеркәсіптің жеке салаларына өндірістік-техникалық басшылық ету экономикалық аудандарға бөлшектелді де, халық шаруашылығы кеңестерінде кәсіпорындарды басқару арнайы мамандырылған көп салалы басқармалар арқылы жүзеге асырылды. Бұл Кеңестер ғылыми-техникалық прогрестің жеделдетілуіне байланысты кеңейген жұмыс көлемін игере алмады, жаңа техниканы пайдалануға жеткілікті бақылау орнатуға қабілетсіз болды.
	50 жылдардың басында бүкіл ел бойынша ауыл экономикасының даму дәрежесі едәуір төмендеді. Ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау бағасының арзан болуы азық түлікті көп өндіруге ынталандырмады, колхоздардың шығынын өтей алмады. Село экономикасын дамытудың мүмкіндіктері жете пайдаланылмады. Дәнді дақылдардың шығымдылығы төмендеп кетті. Тіпті ауа райы қолайлы болған жылдардың өзінде республика небәрі 100-150 млн. пұт (шамамен 1,6-1,4 млн.т.) ғана тауарлы астық өндірді. 1953 ж. 31 млн. тоннаға жетер жетпес астық дайындалды, ал бірақ 32 млн. тоннадан астам астық жұмсалды. Әсіресе, азық-түліктік дақыл -  бидай өте тапшы болды. 
Мал шаруашылығының да жағдайы мәз болған жоқ. 1951 ж. бар болғаны 4,5 млн. бас ірі қара (1928 ж. 6,5 млн. болған), 1,5 млн. жылқы (3,5 млн.), 127 мың түйе (1 млн.) болды. Тек қой саны жөнінен ғана, олардың тез өсетіндігі есебінен, 1928 ж. дәрежесіне жақындай алды. 1951 ж. 18036 мың қой болса, ал  1928 ж. 18566 мың қой болған еді. 
КОКП Орталық Комитетінің 1954 ж. ақпан-наурыз Пленумында қабылданған шешімде қысқа мерзімде Қазақстанда, Сібірде (Алтай, Краснояр өлкелерінде), Оралда, Поволжье және Солтүстік Кавказдың, Қиыр Шығыстың кейбір аудандарында жаңа тың және тыңайған жерлердің есебінен астықты дақылдар егістігінің көлемін кеңейту көзделді. 
1954-1960 жылдары республикада тың игеру есебінен астық өндірудің жалпы көлемі 106 млн. тоннаға жетті, осы жылдар ішінде астықтың жылдық орташа өнімі 1949-1953 жж. көрсеткіштерімен салыстырғанда шамамен 3,8 еседей артты. Қазақстан бұл жылдардың ішінде мемлекетке 63,4 млн.тонна астық тапсырды.
Тың игеру Қазақстанды тауарлы астық өндіруде Одақ бойынша алдыңғы қатарға шығарды. Соның нәтижесінде республика әрбір тұрғынға шаққанда екі мың кило астық өндіретін дәрежеге жетті. (Азық-түлік мәселесін түбегейлі шешу үшін әр адамға шаққанда бір мың кило астық өндіру жеткілікті деп есептелінді.) Іс жүзінде Қазақстан өз қажеттерін ғана өтеп қоймай, оның әлемдік астық рыногына экспортер ел ретінде шығуға да мүмкіндігі пайда болды. Қазақстанның тың игерілген солтүстік аудандарында астықтың орташа жылдық жалпы түсімі 1949-1953 және 1959-1963 жж. Көрсеткіштерін салыстырғанда 500 пайызға өсті. Қазақстан біртіндеп елімізде өндірілетін бидайдың аса бағалы қатты және күшті сорттарының 60 пайызын беретін аймаққа айналды. 
Қазақстанда Ресей мен Украины, Белоруссияның және басқа да одақтас республикалардан тынды жаппай игерудің бірінші кезеңінде(1954-1956 ж.ж.) 640 мың ауыл шаруашылық механизаторлары, 50 мың құрылысшы, 3 мың денсаулық сақтау қызметкерлері, 1,5 мыңдай мұғалім, 1 мыңнан астам сауда қызметкерлері және басқалар болды. Бұлардан басқа республикадан механизация училищелерін бітіріп келген 66,7 мың адамға және Қазақстанның училищелерінен келген 19,8 мың адамға республика совхоздарында жұмыс істеуге жолдама берілді.
50-ші жж. Аяғына қарай Қазақстанның ауыл шаруашылығының материалдық-техникалық негізі де едәуір нығайды. Совхоздар мен колхоздар  169 мың трактор, 98 мың комбайн, 73 мың жүк машинасын және басқа да көптеген ауыл шаруашылық техникасын алды.
Тың игеру барысында Қазақстанда көптеген жаңа қалалар бой көтерді. Өнеркәсіп кәсіпорындары көптеп салынды. Жаңа темір жол, тас жол желілері тартылды. Тың игеру республиканың экономикалық күш-қуатын бұрын – сонды болып көрмеген дәрежеге ілгерілетті.
Тың және тыңайған жерлерді игерудің сонымен бірге зардаптары мен көлеңкелі жақтары да болды. Тың игеру қарабайыр әдіспен – егіндік көлемін ұлғайту арқылы жүргізілді. Ал сол кездің өзінде дамыған өркениетті елдерде астық өндіруді интенсивтендіру, яғни әр гектардан алынатын өнімді арттыруға баса назар аудара бастаған болатын. 
Тың белсенді игерілген 7 жылда (1954-1960 жж.) Қазақстанда 25,5 млн. гектар, ал Ресейде – 16,6 млн. гектар тың және тыңайған жерлер игерілді. Бұрын болып көрмеген көлемде жерді жыртып тастаудың салдарынан алғашқы жылдардың өзінде, 1957-1958 жж. Павлодар облысының жеңіл топырақты жерлерінде шаң бораны тұра бастады,ал 60-шы жж. Басында жер қыртысын ұшырып кету тек жеңіл топырақты ғана емес,ауыр топырақты жерлерді де қамтыды.Жер эрозиясының салдарынан 30млн. Гектар жердің үштен бір бөлігінде астық өсіруге аса қажет қарашірік екі пайыз-ақ болса, ал осы аймақтың тек 4 пайызында ғана ол жақсы сақталған болып шықты. Республикасының солтүстігінде бір миллион гектардан астам жер айналымнан шығып қалды.
  Игерілген жерлердің біразы жоспарсыз,шамадан тыс артық жыртылған жерлер. Қазақстан тәрізді бұрыннан мал шаруашылығы ата  кәсіпке айналған, шұрайлы мал жайылымдары мекенінде мұндай асыра сілтеушіліктің ауыр зардаптары болды.«Астық-астық деп, миллиондаған гектар жерді жыртып тастадық, жайылымнан айрылып қалдық,-деген еді Н.Назарбаев бір сөзінде. –Әрине, астық та керек.1920 жж. салыстырғанда, Қазақстанда жылқының саны 3 есе, түйенің саны 5 есе азайды. Хрущевтің кезінде малды,әсіресе,жылқыны құртып алдық». Айта кететін салыстырмалы бір жайт, дәл осы тың игеру жылдары шошқа саны шұғыл көбейіп, 4 еседен астам өсті.Кезінде тұлпар тұяғы дүбірлеткен қазақтың ең даласын шошқа шаруашылықтары жайлап алды. 
  Тың республика табиғатын да түлете алмады. Керісінше, мүлде тұралатты, республиканың солтүстігінен жабайы аңдар мен құстардың алуан түрлері ығыстырылды,өзен-көлдер тартылды.
  Тың игерілген аудандардың географиялық, ұлттық, этнографиялық бейнесі басқаша бола бастады.«Тыңға көмек» деген сылтаумен республикадан тыс жерлерден 2 млн-нан астам адам көшіріліп әкелінді. Атап айтқанда, басқа республикалардан келгендердің саны қазақ халқының санынан асып түсті. 1961 ж. Республикада қазақтардың үлес салмағы 29 пайызға  дейін төмендеді. Жергілікті жерлерде ұлттық мектептер жабылып, қазақ балалары ірілендірілген мектеп-интернаттарда оқытыла бастады. Олардың басым көпшілігіне оқу орыс тілінде жүргізілді. Мұның өзі бір жағынан қазақ жастарының өз ұлтының тілінен, салт-дәстүрі мен мәдениетіне қол үзіп, мәңгүрттенуіне жол ашса, екінші жағынан жергілікті халықты орыстандыру саясаты қолпашталып, ашық жүргізіле бастады. Жер-су аттары орыс тіліне көшірілді. Мұндай орыстану процесінен халықты республиканың егемендігі мен тәуелсіздігі ғана құтқарды.
50-жж. екінші жартысына бастап бүкіл еліміздегі, оның ішінде Қазақстанда іске асырылған экономикалық, әлеуметтік және идеологиялық шаралар нәтижесінде дамудың жаңа көкжиектері ашыла бастады.Бірақ бұл мүмкіндіктер толығынан пайдаланылмай қалды. Оған кінәлі Н.С.Хрущев бастаған басшылық қызметіндегі субъективтік әдістер болды. Экономика басқару ісі ойдан шығарылған әрекеттердің ырқына түсіп кетті. Сол кездегі басшылықтың волюнтаристік идеялары мен әрекеттері қоғамның берекесін кетіре бастады. Өр көкіректік, жалған уәделер негізсіз болжамдар сөз бен істің арасын алшақтата түсті. Халықтың әл-ауқатын жақсартуда да елеулі өзгерістер бола қоймайды.
  Қарама-қайшылыққа толы кезең 1964 ж. қазан айында болған «сарай төңкерісімен» аяқталды.КОКП Орталық Комитетінің Пленумында Н.С.Хрущев қызметінен тайдырылып,Кеңестер Одағы компартиясының Бас хатшысы болып Л.И.Брежнев тағайындады.

  1.5.2  60-шы жж. екінші жартысы – 80-ші жж. ортасына дейінгі кезең тарихқа тоқырау кезеңі деген атпен енді. Бұл кезде экономика стагнацияға ұшырады, халықтың арасында оппозициялық көңіл-күй артты, КСРО-ның халықаралық аренада беделі төмендеді.Мемлекет басшылығының социализмді «жетілдіруге» бағытталған шаралары әміршіл-әкімшіл жүйенің дағдарысын тоқтата алмады.
  Қоғамдық-саяси өмірге келетін болсақ, десталинизация бағытынан бірте-бірте ауытқу басталды. Баспасөзде Сталиннің жеке басына табынушылықты, сталиндік режим кезіндегі заң бұзушылықты сынау тоқтатылды. Қайтадан қатаң цензура енгізілді.
  70-ші жж. басында Л.И.Брежнев КСРО-да барлық ұлттық республикалардың экономикалық және мәдени даму деңгейі бойынша шынайы теңдігіне қол жеткізілді және ұлттық мәселе толығымен шешілді деп мәлімдеді. Алайда бұл кезде де, одан кейін де шын мәнінде теңдік болған жоқ. Республикалардың талап-тілектері көбінесе аяқсыз қалдырылды. Ұлттық негізде шиеліністер орын алды. 1975 ж. белгілі ақын О.Сүлейменовтың «АзиЯ» деген кітабына тыйым салынды. 1979 ж. Қазақстанда неміс автономиялық республикасын құру туралы Орталықтың шешімі халықтың қарсылығын тудырып,оны орындатпай тастады
1977 ж. КСРО-ның жаңа Конституциясы,ал 1978 ж. одақтас республикалардың Конституциялары қабылданды. Оның негізіне «дамыған социализм» концепциясы қойылды. Мемлекеттік биліктің негізгі принципі халық билігі деп жарияланды. Мемлекеттің саяси негізі Кеңестердің рөлі бекітілді. Қоғамның саяси жүйесінің негізі- Коммунистік партия деп жарияланды.Конститутцияның 6-бабында Компартияның басқарушы және бағыт беруші күші бекітілді.Басқа саяси партиялардың құрылуына жол берілген жоқ.
  70-жж. ортасына қарай елде Л.И.Брежневтің жеке басына табынушылық қалыптаса бастады.1977 ж. партияның бас хатшысы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумы Төрағасы қызметін қатар атқаратын болды. Барлық жерде тамыр-таныстық, протекционизм сыбайлас жемқорлық пен кең етек ала бастады. Сөз бостандығы шектелді, саяси құдалаулар қайтадан жанданды.
  1982 ж. Л.И.Брежнев қайтыс болғаннан кейін Ю.В.Андропов, одан кейін К.У.Черненко билікке келді. Олардың басшылығы тұсында қандай да бір болмасын ірі өзгерістер болған жоқ.
  50-жж. аяғы – 60-жж. бас кезіндегі экономикадағы реформалар мен қайта құрулар жеткілікті нәтиже берген жоқ.  Экономикалық даму қарқыны төмендеді.Осыған байланысты елдің жаңа басшылығы экономикалық реформаларды жалғастыру қажеттігін жақсы түсінді.
  Қайта құрулар ең алдымен ауыл шаруашылығын қамтыды.1965 ж. наурызында ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алудың алдын-ала нақты жоспарлары белгіленді. Астық және мал өнімдерін дайындау бағасы өсті. Колхозшылар кепілді жалақы ала бастады. Жоспардан тыс сатып алған өнім үшін үстеме ақы төлеу белгіленді. Колхоздардан табыс салығын алу шарттары өзгертілді.Шаруашылықтардың материалдық-техникалық базасын нығайту көзделді.
  1965 ж. күзінде өнеркәсіп саласында экономикалық реформалар басталды. Кәсіпорындарда шаруашылық есеп енгізіле бастады.Жоспарлау мен ынталандырудың жаңа жүйесі бойынша жоғарыдан белгіленетін жоспарлық көрсеткіштер саны азайды, кәсіпорындардың табысы есебінен арнайы ынталандыру қорлары құрылды. Қабылданған реформа бойынша кәсіпорынның жұмысының басты көрсеткештерінің  бірі ретінде өткізілген өнімінің сапасына баса назар аударыла бастады.Экономиканы басқару жүйесіне де өзгерістер енгізілді:халық щаруашылық кеңестері таратылып, салалық министрліктер қалпына келтірілді.
1965 ж. экономикалық реформаны жүргізудің тағы бір тиімді жағы- бұл   реформа 1965-1967 жж. тәжірибе ретінде еліміздің кәсіпорындарының бір бөлігінде ғана жүзеге асырылды.Оның барысында реформаның тиімді жақтары анықталды,толықтырылды.Тек содан кейін ғана бүкіл ел көлемінде жүзеге асырыла бастады.
Реформа экономикалық дамуға белгілі бір дәрежеде серпін берді.1966-1971 жж.сегізінші бесжылдық («алтын бесжылдық») жоспар негізгі көрсеткіштері бойынша орындалды:өнеркәсіптің жалпы өнімі 56 пайызға, ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 52 пайызға артты. Өнеркәсіптің барлық саласы тиімді жұмыс істеді. Бірақ белгілі бір дәрежедегі радикализмге қарамай,экономикалық реформаның бірінші қадамынан бастап-ақ оның  жүйесіздігі, жартыкештігі көрініп тұрды. Тоталитарлық жүйе оның өмір сүріп отырған экономикалық құрылымның шеңберінен шығуына жол бермеді.
70 жж. Басында реформа жүргізу тоқтатылды. Реформаның сәтсіздікке ұшырауының негізгі себебі саяси салада демократияландыру үрдісінің тежелуі болды.Қоғамның саяси құрылысына,меншік қатынасына өзгерістер енгізген жоқ.Мемлекеттік меншіктің монополиясын сақтап қалды.Сол кездегі мемлекет басшылығы экономикалық реформаның тереңдеуіне жол бермеді, өйткені олар әкімшіл-әміршіл жүйені сақтап қалуға тырысты.
Реформадан бас тартудың көптеген зардаптары болды.Ең бастысы экономиканың дамуын бұрынғыша экстенсивті факторлар белгіледі.Теріс құбылыстар көбейді.
Жиырма жыл ішінде (1965-1985 жж.) Қазақстанда индустрияландыру үрдісі қарқынды жүргізілді.1964-1986 жж. Республика басшысы болған Д.А.Қонаевтың елдің экономикасының дамуына қосқан үлесі зор.Оның тұсында республика КСРО-ның аса ірі өнеркәсіптік аймақтарының біріне айналды.Бұл жерде түсті металлургияның негізгі базасы орналасты, кең түрде  отын-энергетика кешені, химия саласы, көмір өндіруші өнеркәсіп дамыды, мұнайдың бай көздері табылды.
Хром өндіру көлемі жағынан республика елде алғашқы орынға шықса, көмір,темір және марганец рудасынан- үшінші орынға шықты.Қазақстан сары фосфордың бүкілодақтық өнімінің 90 пайызын, мыс, мырыш, қорғасынның 30-дан 70 пайызға дейін берді.
Титан, магний, молибден, вольфрам, алтын, күмістің, басқа да сирек кездесетін металдарды өндірудің негізгі ошақтарының бірі болды.Аса ірі Қарағанды металлургия комбинатының іске қосылуына байланысты аймақтың болат өндірудегі рөл артты.
1970 ж. қарай республика халық шаруашылығының мұнай өндіру мен химия салалары одақтық маңызға ие болды.
Жиырма бес жыл ішінде (1960-шы жылдан 1985-ші жылға дейін) жұмысшылардың саны 2347 мың адамға,яғни 203 пайызға өсті.Өнеркәсіп пен құрылыста жұмыс істейтіндер халықтың үштен бір бөлігін құрады (1985 ж.-31,2 пайыз).Осыған байланысты қалалардың да саны өсті.
1989 ж. халық санағының мәліметтері бойынша Қазақстанда 50 мың адамнан аса тұрғыны бар 30 қала болса,19 қалада 100мыңнан аса тұрғын және 5 қалада 300 мыңнан аса тұрғын тұрды.
1970 ж. қала мен ауыл тұрғындарының саны алғаш рет теңессе,80-жж. бастап қала халықының үлесі басым бола бастады.(1987 ж.-58 пайыз).  
Қазақстан өнеркәсібінің құрылымдық негізіне келсек,оның шикізаттық бағытының тым басым болғандығына көз жеткізуге болады. Республика экономикасында өндіруші саланың үлес салмағы басым болды(1986 ж.-14,7 пайыз, ал КСРО бойынша бұл көрсеткіш 9 пайыздың деңгейінде болған). Ал машина жасау саласының үлесі 7 пайызды ғана құрады (КСРО-да 27,4 пайыз). Республикада жоғары технологиялы өнім шығаратын кәсіпорындар болмады.
Қазақстаннан тек арзан (дүниежүзілік рынокта олардың бағасы жоғары болғанына қарамастан) шикізат шығарылады, ал жоғары бағалы дайын өнім әкелінді.Тұтынатын азық-түлік емес тауарлардың 60 пайызын Қазақстан шет жақтан әкеліп отырды. Республикадан 8млрд. сомның өнімі шығарылса,16 млрд.сомның өнімі әкелінді.
Республика өнеркәсібінің жартысына жуығы одақтық министрліктің қарамағында болды. Одақтық ведомствалар республикадан шикізат ресурстарын сорып алып, аса зор пайда таба отырып, республика бюджетіне инфрақұрылымды дамутыға қаржы жұмсамады десе болады. Республикада орналасқан кәсіпорындарынан жылына 15 млрд. сом пайда тауып отырып, олар республика бюджетіне тек 31 млн. сом немесе тек 1 пайыздан да қаржы аударды.
Республиканың ауыл шаруашылығына ірі қаржы бөлінді. Осының нәтижесінде 1985 ж. дейін негізгі егін шаруашылығы мен мал шаруашылығы жұмыстары 75-98 пайызға дейін техникаландырылды. Алайда барлық салаларды тұтастай мханикаландыруға қол жеткізілмеді. 
Ауыл шаруашылығы мәселелерін тек күрделі қаржыны көбейту арқылы ғана шешуге тырысу күткендей нәтиже бермеді. Қаржының басым бөлігі құны қымбат, аса зор мал шаруашылық кешендерін құруға, ауыл шаруашылық техникасын сатып алуға жұмсалды. Әлеуметтік мәселелерді шешуде «қалдықтық принцип» қолданылды. Соның нәтижесінде ауылдық-селолық жерлердің тең жартысында 1987 ж. денсаулық сақтау мекемелері болмады, ауылдық ауруханалар ыңғайсыз үйлерде орналастырылды.
Колхоздар мен совхоздардың жағдайын жақсарту мақсатында ауыл шаруашылық өнімдерінің бағасы екі есе өсірілді. Алайда сонымен бір мезгілде ауыл шаруашылығына қажетті өнеркәсіп өнімдерінің бағасы 4-5 есе артты. Өнеркәсіп саласында монополияның болуы осылайша баға теңдестігін бзды. Міне мұның бәрі ауыл шаруашылық өнімдерінің өзіндік құнының өсуіне, ауыл шаруашылығының пайда мөлшерінің азаюына, ауыл-село еңбеккерлерінің материалдық ынтасының төмендеуіне алып келді.
Сатып алу бағасының төмен болуы өнімнің өзіндік құнын ақтамады. Мысалы, мал шаруашылығында 100 сомның өнімін алу үшін 1981-1985 жж. 120 сом жұмсалды.
1981-1985 жж. Қазақстандағы колхоздар мен совхоздардың 53 пайызы зиянмен жұмыс істеді, олардың шеккен зияндары миллиардтаған сомды құрады. (Талдықорған облысында зиянды шаруашылықтар 72 пайызды, Оралда -78, Семейде -68,Целиноградта -60 пайызды құрады).
Даму арқылы бірте-бірте төмендеді: егер 1966-1971 жж. орташа жылдық өсім 28 пайыздың деңгейінде болса, 1971-1975 жж. -15, 1981-1985 жж. -0,1 пайыз болды.
Өзінің экономикалық потенциалына қарамастан КСРО дүние жүзіндегі аса ірі азық түлік импортерлерінің бірі болды. 1970-1972 жж. 2,6 млрд. сомнан 1981-1985 жж. 19 млрд. сомға дейін өсті.
Халық шаруашылығының дамуындағы келеңсіз құбылыстар халықтың әл-уақытына да өзіндік әсер етті. Халық тұтынатын тауарларды өндіру 1985 ж. 25 пайызға азайды.
Халықтың ақшалай табысы өскенімен тауарлардың қымбаттауы, олардың сапасының нашарлауы халықтың тұрмыс дәрежесінің құлдырауына алып келді. Тапшылық арта түсті. Сатудан балаларға, қарттарға арналған арзан тауарлар жоғалып кетті. Көптеген азық-түлік түрлері жетіспейді. Тамақ өнімдерінің сапасы төмендеді. Осымен бірге олардың бағасы қымбаттады. Сағаттап кезекте тұру – кеңестік құрылыстың айнымас серігіне айналды.
Әлеуметтік саладағы ең өткір мәселе – тұрғын үй мәселесі болды. Қарастырылып отырған кезеңде 13 млн. адам өзінің тұрғын үй жағдайын жақсартқанымен, халықтың басым көпшілігі тұрғын үймен қамтамасыз етілмеді. Жылдан жылға үй салуға бөлінген күрделі қаржы азайып отырды, тұрғын үй құрылысының жоспары орындалмады.
Экстенсивті экономика қоршаған ортаға өз залалын тигізбей қоймады. КСРО мелиорация және су шаруашылығы министрлігінің іс-әрекеттері нәтижесінде Арал теңізі аймағы өлі зонаға айналды. Теңіз деңгейі 14 м. төмендеді, теңіз ауданы 40 пайызға, судың көлемі 65 пайызға қысқарды. Егер 1950 жж. басында Арал теңізінде балықтың 24 түрі болып, жыл сайын 500 мың т. балық ауланған болса, 80-жж. аяғына қарай теңізде балықтар мүлдем жойылды. 
Аршылған теңіз түбінде тұздың мол жиналуы тұзды жерлердің пайда болуына ұшыратты. Экологиялық жағдайдың өзгеруі жергілікті тұрғындардың денсаулығының күрт нашарлауына алып келді. Мамандардың есептеуі бойынша олардың арасында іш сүзегімен ауыру 30 есе, вирусты гепатитпен ауыру 7 есе өсті, қатерлі ісік аурулары одақтық көрсеткіштен 15 есе артық болды.
Семей атом полигоны да аса қауіпті аймақтардың бірі болды. 1949ж. салынған полигонда қырық жыл ішінде 470 ядролық сынақ өткізілді, оның 26-ы жер бетінде, 87-і ауада, 354-і жер астында жүзеге асырылды.
Қазақстандағы атомдық қалдықтар мәселесі де өткір мәселелердің бірі болды. Қалдықтардың жалпы салмағы 419 млн. т. құрады. 
Жалпы алғанда 1970-1985 жж. аралығында еліміздің саяси, экономикалық және әлеуметтік өмірінде қарама-қайшылықты жағдай орын алды. Экономиканың сандық көрсеткіштері артқанымен, оның даму қарқыны бәсеңдей берді. Экономика дамуында экстенсивті әдістер басым болды. Халықтың тұрмыс жағдайы да біртіндеп төмендей берді. Осының бәрі елдің дамуындағы дағдарыстың белгілері еді.

5.3 80-жылдарың ортасына қарай КСРО терең экономикалық, саяси және әлеуметтік дағдарыс жағдайында қалды. КСРО-да еңбек өнімділігі 1986 жылы АҚШ-пен салыстырғанда үш есе төмен болса, ауыл шаруашылығында небәрі 15 пайызды құрады. Жан басына шаққанда өнім өдіру мен қызмет көрсету көлемі бойынша КСРО дүние жүзінде 50-60 орындарда болды.
Ресми деректер бойынша, 1989 жылы КСРО-да 41 млн. адам өмір сүру деңгейінен төмен (78 сом) табыс тапты. Балалар өлімі бойынша КСРО дүние жүзінде 50-орында, ал орташа өмір сүрі деңгейі бойынша 32 орында болды.
1985 жылдың наурызында К.Черненко қайтыс болған соң КСРО КП Орталық Комитетінің Бас хатшысы болып М.С.Горбачев сайланды. 1985 ж.  сәуірінде оның басшылығымен КСРО КП ОК кезекті Пленумы болып, ол елде ірі саяси, экономикалық идеологиялық және әлеуметтік қайта құруларға жол ашты. Бұл кезең 7 жылға созылып, тарихқа «қайта құру» деген атпен енді.
Қайта құру саясатын бірнеше кезеңге бөлуге болады.
Бірінші кезең – 1985 ж.(КОКП-ның сәуір пленумы) – 1987 ж. жазы. 
Ел экономикасы стагнация жағдайында, одан шығу үшін машина жасау саласын дамыту негізінде «элеуметтік-экономикалық дамуды жеделдету» бағытын жүзеге асыру қажет деп табылды. Осы мақсатқа жету үшін мемлекет басшылығы маскүнемдікке қарсы және еңбек тәртібін бұзушылаға қарсы күресу, соның негізінде еңбек өнімділігін көтеру, дамуды жеделдетуді көздеді.
Дегенмен жеделдетудің басты факторы өндірістік аппаратты (станоктар, жабдықтар, технологиялық желілер және т.б.) жаңарту идеясы болды. Осыған байланысты кейбір белгілі экономистер елдің валюталық қорын қайтадан бөлу арқылы, оның басым бөлігін халыққа қажетті тауарлар сатып алудың (азық-түлік, киім, аяқ киім т.б.) орнынан шетелден керек құрал-жабдықтар сатып алуға жұмсау қажет деп тапты. Олардың ойынша осы шаралардың көмегімен 1990 ж. қарай ел экономикасың өндірістік аппаратын әлемдік стандарттарға дейін көтеру мүмкін болды. Сол арқылы еңбек өнімділігін арттыруға және жеделдете дамытуға жол ашылуы тиіс болды.
Аграрлық салада жеделдете дамытуға қол жеткізу үшін ғылыми-техникалық революцияның жетістіктерін, ауыл шаруашылығын интенсивтендірудің басқа факторларын кеңінен пайдалану қажет деп танылды. 
Алайда, нарықтық қатынастар мен жеке меншік жоқ жағдайда алға қойған мақсаттарға қол жеткізу мүмкін емес еді.
Ол кезде еліміздегі кәсіпорындардың басым көпшілігі монополист болды. Тауар тапшылығын және бәсекелестіктің жоғын пайдаланып олар өздерінің сапасы төмен тауарларын жоғары бағамен сата алды. Осындай жағдайда оларға ешқандай жаңа технологиялар мен станоктар аса қажет бола қойған жоқ. Олар онсыз да табыс тауып отырған болатын. Сондықтан олар шамалары келгенше құрал-жабдықтарды импорттауға қарсылық көрсетіп бақты. Жоғары жақтың қысымымен ол құрал-жабдықтарды алғанның өзінде олар өндіріске орнатылмады, қоймаларда немесе ашық аспан астында қалдырылды. Орасан зор мемлекет қаржысы осылайша желге ұшты деуге болады.
Антиалкогольдік науқанға артқан үміт те толығымен ақталмады. Оның көмегімен еңбек өнімділігін тек бір пайызға ғана көтере алды. Керісінше бұл әрекеттердің кері салдары көп болды. Мемлекеттік бюджет тапшылығы өсті (оның үштен бір бөлігі арақ-шарап сатудан түсетін еді; осыған байланысты бюджет 67 млрд. сом жоғалтты). Халықтың әл-уақытты да күрт нашарлап кетті, халыққа қажетті тауарлар тапшылығы артты (оның басты себебі – тұтыну тауарларынан орнына құрал-жабдықтарды импорттау болды).
1986 жылы экономика саласындағы басты жаналық – мемлекеттік қабылдаудың енгізілуі болды. Ол бойынша дайын өнімді кәсіпорындардан тәуелсіз мемлекеттік комиссиялар қабылдап алуы тиіс еді. Алайда бұл қадам ойлағандай нәтиже бермеді (1987 ж. өнеркәсіп –өнімінің 15-18% мемлекеттік қабылдаудан өтпей қалды). 
Екінші кезең. 1987 ж. жазы-1989 ж. мамыр. Қайта құрудың алғашқы кезеңі ел экономикасы алдындағы күрделі мәселерді шешіп бере алмады. Дағдарыс тереңдей түсті. Экономиканы реформалау үшін жеңіл-желпі өңдеу емес, терең өзгерістерді жүзеге асыру қажет болды. Ең алдымен өндірістік қатынастарды қайта құру, нарық пен жеке меншікті заңдастыру қажеттігі туралы ойлар қоғамда беки түсті. Алайда ел басшылығы осы мәселелерді шешуде тайғанақтық танытып келді. Олар жоспар мен нарықтық қатынастарды қатар қолдануға әрекеттер жасады. 
Үшінші кезең. 1989 ж. мамыр -1991 ж. тамыз. Қайта құру идеялары бюрократиялық аппарат тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады. Осындай жағдайда реформаторлық идеяларға қолдау көрсету үшін өкілетті органдардың рөлін арттыру қажет болды. 1989ж. алғашқы саяси реформалар жүзеге асырыла бастады. Халық депутаттарының бірінші съезінің (1989 ж., мамыр) мінбесінен нарық пен жеке меншікке өту қажеттігі туралы белсенді күрес жүргізілді. 
Демократияны кеңейту идеялары, жариялылық саясатты қайта құру басталған кезден айтылған еді. Алайда әкімшіл-әміршіл жүйе ауқымында бұл идеяларды толықтай жүзеге асыру мүмкін болмады. Бұған 1986 ж. желтоқсанында Алматыда болған оқиғалар дәлел.
Желтоқсан оқиғаларының басты себептері ұзақ уақыт қордаланып қалған әлеуметтік-экономикалық және ұлттық мәселелердің шешілмеуі болды. Жастардың бейбіт шеруіне түрткі болған – республика  басшылығының алмасуы еді. Бар –жоғы 18 минутқа созылған партия Пленумында республиканы ұзақ уақыт басқарған Д.А.Қонаевтың орнына шеттен келген Г.Колбин тағайындалды.
Ел басшылығының демократия туралы уәделеріне сенген жастар өздерінің конституциялық құқықтарын пайдаланып бейбіт шеруге шықты. Алайда республика мен орталықтың партиялық-бюрократиялық құрылымы тарапынан бұл оқиғаларға экстремистік деген баға беріліп, кең түрде жазалау шаралары жүзеге асырылды. 
Партия аппаратында ірі кадрлық өзгерістер болды, обком қызметкерлерінің 28%, аудандық және қалалық комитет қызметкерлерінің үштен бірі өз қызметкерінен тайдырды. Жоғары оқу орындарына қабылдау қазақ және басқа ұлттар арасындағы пайыздық үлестік салмақты қатаң бақылау жағдайында жүзеге асырылды.
«Тұрғын үй-91» бағдарламасы қабылданып, 1991 жылға дейін Қазақстанда тұрғын үй мәселесін толықтай шешу жоспарланды. Бой көтере бастаған ұлтаралық қатынастар мәселелерін үйлестіру үшін халық депутаттары Кеңестері жанына ұлтаралық қатынастар мәселелерінің бөлімдері ашыла бастады. Құрғақ уәде мен орындамас мақсаттар қоюмен белгілі болған бұл кезең 1989 жылы Қазақстан КП ОК бірінші хатшылығына Н.Назарбаевтың сайлануымен аяқталды.
Күн тәртібіне алғаш қойылған мәселелердің бірі – мемлекеттік тіл мәселесі. Тілдер туралы Заңды талқылау барысында екі позиция айқындалды: қазақ ұлттық интеллигенциясы қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беріп, іс жүргізуді тез арада қазақ тіліне аударуды  талап етсе, орыс тілді оппозиция бұл үрдісті неғұрлым ұзақ уақытқа созуға тырысты. 
1989 жылы 22 қыркүйегінде «Қазақ КСР-нің тілдер туралы» Заңы қабылданды. Заңға сәйкес қазақ тілі мемлекеттік тіл, ал орыс тілі ұлтаралық тіл мәртебесін алды. Іс жүргізуді қазақ тіліне ауыстыру 1995 жылы жүзеге асыру белгіленді. Заң бойынша мемлекет билік пен басқару органдарында мемлекеттік және ұлтаралық тілдерді міндетті түрде білуге тиісті қызметкерлердің тізімін жасау тапсырылды. Заңға қосымша 1989 жылы қазақ тілін дамытудың мемлекеттік бағдарламасы қабылданды.Алайда бұл іс-шаралар уақытша ғана жүзеге асырылып, 1990 жылдың аяғына қарай барлық жерлерде тоқталып қалды.
1990 жылы көктемінде Қазақ  КСР Жоғарғы Кеңесіңе сайлау өтті. 340  депутаттық мандатқа 1403 үміткер ұсынылып, олардың 1242-і тіркелді. Сайлау туралы жаңа Заңға сәйкес Жоғарғы Кеңес депутаттарының :
-1/3 бөлігі Жазушылар, суретшілер одақтары, ардагерлер кеңесі сияқты қоғамдық ұйымдардан сайланды;
-2/3 бөлігі жалпыға бірдей сайлау жүйесі арқылы сайланды.
Сайлау баламалы түрде өткізілгенімен , көптеген жерлерде номенклатура өкілдері қарсыластарсыз сайлауға түсті. Мысалы , 19 обком хатшыларының барлығы да баламасыз сайланды. 
1990 жылы сәуірінде Жоғарғы Кеңес президент мәртебесін белгілеп, Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы Н.Назарбаевты республиканың алғашқы Президенті етіп сайлады.Тек президентті сайлау туралы заң қабылданғаннан кейін ғана 1991 жылы 1 желтоқсанында бүкілхалықтық президент сайлауы өткізілді.Жоғарғы Кеңес депутаттары екі үміткер: Н.Назарбаев пен О.Сүлейменовты ұсынды, алайда соңғысы өз кандидатурасын алып тастады. «Желтоқсан» партиясының басшысы Х.Қожахметовтың өз кандидатурасын бекіту әрекеттері билік тарапынан қатаң басылды.1991 жылы 1 желтоқсанында баламасыз сайлау нәтижесінде Н.Назарбаев Қазақстанның алғашқы Президенті болып сайланды, оған сайлаушылардың 98,8 пайызы дауыс берді.
1990-1991 жылдары Жоғарғы Кеңес «Қазақ КСР-інде мемлекет билік пен басқару құрылымын жетілдіру туралы» және «Қазақ КСР халық депутаттарының жергілікті Кеңестері мен жергілікті өзін-өзі басқару туралы»  заңдарды қабылдады. Соның нәтижесінде билік жүйесінде біраз өзгерістер болды. Министрлер Кеңесі таратылып, оның орнына Президент жанынан Министрлер  Кабинеті құрылды, бірнеше министрліктер мен ведомстволар таратылып, экономика жөнінен Мемлекеттік комитет,                                                       Монополияға қарсы комитет т.б органдар пайда болды. Вице-президент және Бас прокурор қызметтері енгізілді. Жергілікті жерлерде билік Кеңес төрағасының қолына өтті.
1990-1991 жылдары Қазақстан КСРО республикалары ішінде экономикалық бағыттағы реформалар жүргізуде көш  бастаушы болды. Парламент меншік туралы, сыртқы экономикалық  қатынастардың басты принциптері туралы, еркін экономикалық аймақтар туралы, шетелдік инвестициялар туралы заңдарды қабылдады.
1990 жылы экономиканы тұрақтандыру және нарықтық қатынастарға өту Бағдарламасы қабылданды. Оған сәйкес мемлекеттік меншікті жекешелендіру – нарыққа өтудің басты шарты деп танылды. Мемлекеттік меншікті жекешелендіруді екі кезеңге жүзеге асыру белгіленді.
Бірінші кезең 1991-1993 жылдары – «шағын жекешелендіру» нәтижесінде әлеуметтік-мәдени нысандар және купондық жүйе арқылы мемлекеттік тұрғын  үйлер жеке меншікке өтуге тиісті болды.
Екінші кезең 1993-1995 жылдары «ірі жекешелендіру», яғни азаматтардың жеке меншігіне қалған мемлекеттік меншікті беру жүзеге асыру жоспарланды. 
 КСРО-ның тағдыры мәселесі бойынша Қазақстанның позициясы 1989-1990 жылдары еш өзгеріссіз қалды. Қазақстан КСРО-ны «жаңаланған федерация» болмаса конфедерация түрінде сақтап қалу қажет деп санады және басқа республикалар сияқты түрінде сақтап қалу қажет деп санады және басқа республикалар сияқты тәуелсіздік туралы мемлекеттік актілерді қабылдауға асықпады. 
 Дегенмен бел алған дезинтеграция үрдісі нәтижесінде 1990 жылы қазанында Қазақ КСР-нің мемлекеттік егеменділігі туралы Декларация қабылданды.
 Декларация Қазақ КСР заңдарының КСРО заңдары алдында басымдығын заң жүзінде бекітті, соның нәтижесінде Қазақстан мен Орталық арасындағы қарым-қатынастардың жаңа жүйесі қалыптасты:
  - КСРО мен Қазақ КСР арасындағы қарым-қатынас шарттық негізде жүзеге асырылады;
  - республика әкімшілік-территориялық құрылымға, саяси, экономикалық, әлеуметтік және ұлттық-мәдени құрылысқа байланысты мәселелерді өз еркімен шешеді;
  - республика өз территориясында Қазақ КСР-нің заңдарына қарама-қайшы болған жағдайда КСРО заңдарының күшін жоя алады;
  - Қазақстан территориясы мен шекарасы оның келісімінсіз өзгертіле алмайды;
  - Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңесінің келісімінсіз басқа мемлекеттердің әскери базалары мен әскери құрамалары орналастырылмайды;
  - Қазақстан өз ішкі әскерін, мемлекеттік және қоғамдық қауіпсіздік органдарын құруға құқылы;
  - Қазақ КСР халықаралық қатынастарда еркін және сыртқы саясатын өз мүддесіне сәйкес жүргізіле алады.
1990-1991 жылдары КСРО алдында тұрған басты мәселелердің бірі жаңа Одақтық шартқа қол қою болды. Шарттың бірнеше жобасы жасалып, баспасөзде жарық көрді.1991 жылы наурызында КСРО тағдыры мәселесі бойынша бүкілхалықтық референдум өткізілді. Халықтың басым көпшілігі КСРО-ны сақтап қалуды жақтап дауыс берді. Бұл процесс елде ұлтаралық қатынастардың шиеленісіп, ашық қақтығыстар болуымен қатар жүрді.(1989ж.Сумгаитте,1990 ж. Бакуде армяндарды қудалау,Таулы Қарабах мәселесі, 1990ж. Ош облысындағы қырғыздар мен өзбектер арасындағы, 1991 ж.Грузия мен Оңтүстік Осетия арасындағы қарулы қақтығыстар).
Ұлтаралық қатынастардың шиеленісуін Орталық билік пен әскер басшылығының жіберген қателіктері одан әрі ушықтырды (1989ж. Тбилисидегі демонстрацияны әскер күшімен тарату, Бакуге әскер енгізу, Вильнюсте Телеорталықты күшпен басып алу). Ұлтаралық қақтығыстар нәтижесінде 1991 ж.КСРО-да 1 млн.жуық босқындар пайда болды.
Одақтас республикалардағы жергілікті билік органдары орталықпен салыстырғанда анағұрлым табандылық танытып , қайта құрулар жүргізуге мүдделі екендерін айқын білдірді. 1990 жылы аяғына қарай барлық республикаларда егеменділік туралы Декларациялар қабылданды. Бұл кезеңді тарихта «егеменділік шеруі» және «заңдар соғысы» деп атайды.Саяси билік бңрте-бірте орталықтан республикаларға өте бастады.КСРО-ның басқарусыз ыдырауының қаншалықты қауіпті екендігін орталықта, республикаларда түсіне бастады.Осыған байланысты жаңа Одақтық шартты дайындауға аса үлкен маңыз берілді. 1990 жылы көктемі мен жазында Мәскеу түбіндегі Ново-Огарева қаласындағы КСРО Президенті М.С.Горбачевтың резиденциясында республика басшыларының кеңестері өткізілді. Ұзақ та күрделі келіссөздер нәтижесінде «9+1» деген атпен белгілі (тоғыз одақтас республика және орталық арасында) Одақтық шартқа 20 тамызда қол қоюға келісілді. Осыдан кейін М.Горбачев Қырымдағы Фороста дем алуға аттанды. Ол 19 тамызда қайтып келуді жоспарлаған еді. 18 тамызда Форосқа елдің жоғарғы деңгейдегі мемлекет, әскери, партиялық құрылымдарының өкілдері келіп, М.Горбачевқа елде төтенше жағдай енгізу туралы ұсыныс жасады. Алайда М.Горбачев бұған келісім бермеді.
1991 жылы 19 тамызында радио және теледидардан елдің вице-президенті Г.Янаевтың Жарлығы мен Кеңес басшылығының Мәлімдемесі берілді,онда денсаулығына байланысты ел Президенті М.Горбачевтың өз міндеттерін атқара алмайтындығы туралы айтылып,ендігі жерде билік Төтенше жағдайлар жөніндегі Мемлекеттік комитет (ТЖМК) қолына өтетіндігі жарияланды.
20 тамызда ТЖМК-ың манифесі – «Кеңес халқына үндеуі» жарияланды.Онда қайта құру процесінің тұйыққа тірелгендігі,елде төтенше саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайдың қалыптасқандығы туралы айтылды.Тығырықтан шығатын бірден бір жол төтенше жағдай енгізу қажет деп саналды.Соған сәйкес КСРО Конституциясына қарама-қайшы заңдардың күшін жою, шерулер мен демонстрацияларға тыйым салу,бұқаралық баспасөз құралдарына қатаң бақылау орнату туралы шешім қабылданып, бағаны төмендетуге, жалақыны көтеруге және мұқтаж адамдарға 0,15 га жер беруге уәде етілді.
Алғашқы кезде ТЖМК-ның құрылуына Қазақстан басшылығы өз көзқарасын ашық түрде білдірген жоқ.Бұл органның шығарған құжаттарының барлығы республикалық баспасөз бетінде  жарияланды. «Азат», «Азамат», «Алаш», «Бірлік», «Невада-Семей» және т.б. ұйымдар мен бірлестіктердің азғантай ғана бөлігі Алматыда митинг өткізіп, өз қарсылықтарын білдірді.
Бүліктің екінші күні, 20 тамызда Н.Назарбаев мәлімдеме жасап, онда бүлікшілерді қолдамайтындығын жариялады.
21 тамызда бүлік сәтсіздікпен аяқталып, М.Горбачев қызметіне қайтарылды. Бас прокуратура бүлікшілерге қарсы қылмыстық іс қозғады.
Бүлік жеңіліске ұшырағаннан кейін Қазақстан Парламенті мен Президенті бірнеше мәлімдеме жасады. 24 тамызда Н.Назарбаев өзінің КОКП ОК Саяси бюросы құрамынан шығатынын жариялады. 25 тамызда «Қазақ КСР территориясындағы КОКП-ның мүлігі» туралы Президент Жарлығы шығып, соған сәйкес Қазақстан территоиясындағы партия мүлігі мемлекет меншігі деп танылды. 28 тамызда Қазақстан КП ОК Пленумында Н.Назарбаев партияның бірінші хатшысы қызметінен бас тартты.Пленумда Қазақстан Компартиясының қызметін тоқтату және 1991 жылы қыркүйегінде партияның төтенше сьезін шақыру туралы шешім қабылданды. 29 тамызда Семей полигонын жабу туралы Жарлық шықты.
Сондай-ақ осы кездері Н.Назарбаев «Қазақ КСР-нің Қауіпсіздік Кеңес туралы», «Одаққа бағынышты мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелерді Қазақ КСР үкіметі қоластына өткізу туралы», «Қазақ КСР-нің алтын және алмас қорларын құру туралы», «Қазақ КСР-нің сыртқы экономикалық қызметінің еркіндігі туралы» жарлықтарға қол қойды.
1991 жылдың тамызынан кейін КСРО-ның ыдырау процесі жеделдей түсті. Орталықтың одақты сақтап қалуға бағытталған шаралары еш нәтиже бермеді. 1991 жылы 8 желтоқсанында Брест түбіндегі Беловежская  пуща атты жерде Ресей, Украина және Белоруссия басшылары Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығын құру туралы Келісімге қол қойды. Бұл Келісім бойынша КСРО өзінің өмір сүруін тоқтатты.
Орта Азия республикалары ТМД-ң құрылуын славян федерациясын құруға бағытталған шара деп қабылдады. Оған жауап ретінде 1991 жылы 13 желтоқсанында  Ашбахадта жиналған «бестік» басшылары (Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан және Қырғызстан) Орталық Азия мемлекеттерінің Конфедерациясын құру мүмкіндігін талқылады. 
Нәтижесінде 21 желтоқсанда Алматыда «үштік» (Ресей, Украина, Белоруссия) және «бестік» (Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан және Қырғызстан)  басшылары кездесті. Алматы кездесуінде КСРО-ның өмір сүруінің тоқтатылуы және құрамында он бір мемлекет бар ТМД-ның құрылуы туралы Деклорация қабылданды.  

6 ҚАЗАҚСТАН – ТӘУЕЛСІЗ МЕМЛЕКЕТ

6.1 Қазақстанның қоғамдық саяси және мәдени өмірі
6.2 Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық реформалар
6.3 Қазақстанның сыртқы саясаты

6.1 1991 ж. 10 желтоқсанында Н.Назарбаев Қазақ КСР-ін Қазақстан Республикасы деп атау туралы Парламент қабылдаған заңға қол қойды.
1991 ж. 12 желтоқсанында Президент «1986 ж. 17-18 желтоқсан оқиғаларына қатысқаны үшін жауапқа тартылғандарды ақтау жөніндегі» жарлыққа қол қойды.  
Ал 1991 ж. 16 желтоқсанында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заң қабылданды.
Қабылдаған құжаттың 1-бабында Қазақстан тәуелсіз, демократиялық және құқықтық мемлекет деп танылды. Ол өз территориясында барлық өкімет билігін толығынан қолданады. Ішкі және сыртқы саясатты өз еркімен жүргізеді, республика барлық мемлекеттермен халықаралық құқық принципі негізінде қарым-қатынас орнықтырады. Қазіргі бүкіл Қазақстан территориясы біртұтас бөлінбейді және қол тигізуге жатпайды.
Заңның 2- тарауында республика азаматтары ұлтына, діни сеніміне, қоғамдық бірлестіктерге қатысына, шыққан тегі, әлеуметтік және дүние мүліктік жағдайына, айналысатын ісіне, тұрған жеріне қарамастан құқылар мен міндеткерліктерін пайдаланатындығы атап көрсетілген. Егемендіктің бірден бір иесі және мемлекеттің қайнар көзі республика азаматтары болып табылады. Республика территориясын тастап кетуге мәжбүр болған және басқа мемлекеттерде тұратын жергілікті халықтың өкілдеріне сол елдің заңына қайшы келмесе қосазаматтық алу құқы берілді: жаппай қуғын-сүргін жылдары зорлықпен ұжымдастыру кезінде, адамгершілікке қайшы саяси акциялар нәтижесінде республика территориясынан қашып шыққандар мен олардың ұрпақтарының елге оралуына қолайлы жағдай туғызылды.
Мемлекеттің аса маңызды міндеттерінің бірі мәдениетімізді, дәстүр мен тілімізді қайта жаңғыртып дамыту. Қазақстанда өмір сүруші қазақ ұлты мен басқа ұлт өкілдерінің ұлттық қадір-қасиетін нығайту болып табылады. 
3-тарауда Қазақстан Республикасы мемлекеттік өкімет органдарының құрылымы анықталған. Қазақстан Республикасы және оның  атқарушы өкіметінің басшы сы Президент болып табылады. 
Республика мемлекеттік тәуелсіздігінің экокнмикалық негіздеріне анықтама берген 4- тарауда, оның тәуелсіз мемлекет статусына сәйкес келетін және меншіктің  барлық түрлерінің көпқырлылығы мен теңдігіне негізделетін дербес экономикалық жүйенің болатындығы атап көрсетілген. Жер мен оның қойнауы, су, әуе кеңістіктері, өсімдік және жануарлар әлемі, басқа да табиғи байлықтары, экономикалық және ғылыми-техникалық мүмкіндіктер Қазақстан Республикасының күмәнсіз меншігі болып табылады. 
Қазақстан Республикасы әлемдік қауымдастықтың тең құқылы мүшесі болып жарияланды, ол тәуелсіздігін қорғау және ұлттық мемлекеттігін нығайту үшін іс-шаралар қабылдайды. Республиканың төл меншігі болып табылатын мәселелерді шешуге қандай да бірараласу оның мемлекеттік тәуелсіздігіне қол сұққандық болып бағаланады.
Осы күннен бастап Қазақстан заң жүзінде егеменді мемлекет ретінде өмір сүріп келеді.
Қазақстан басшылығының алғашқы міндеттерінің бірі мемлекеттіліктің сипатын анықтау және оның заңдық негізінжасау болып табылады. 
1992 жылдың бірінші жартысында саясат саласының маңызды стратегиялық мақсаттары айқындалды:
-егеменді мемлекетті күшті президенттік республика бағытында дамыту;
- демократиялық өзгерістерді тереңдетіп, көпұлтты қоғамды біріктіретін, жаңа саяси қайраткерлер мен лидерлерді қалыптастыратын көппартиялық жүйе құру;
- экономикалық реформаларды сәтті жүзеге асырудың басты кепілі – елдің ішкі тұрақтылығын сақтау;
-Қазақстаннның қауіпсіздігі мен егемендігін қамтамасыз ететін көпжақты әскери-саяси және экономикалық одақтар құру;
-адамның демократиялық құқықтары мен бостандықтарын бұлжытпай сақтау арқылы Қазақстанның дүниежүзілік қауымдастықтағы саяси салмағын өсіру;
-Қазақстанның ыңғайлы геосаяси жағдайын оның дүниежүзілік шаруашылық байланыстарына енуі үшін пайдалану.
Бұл жұмыс мемлекеттік рәміздердің заңдық негізін қалыптастырудан басталды. Жаңа мемлекеттік рәміздерді дайындау жұмыстарын ұйымдастыру үшін 1992 жылдың қаңтарында Жоғарғы Кеңес жұмыс тобын құрды.  1992 жылдың жазында тудың 453 эскизі мен 42 жазбаша ұсыныстарын, әнұранның 51 әуендік және 132 мәтіндік нұсқаларын қарастырып, бұл топ өз жұмысын аяқтады.
Жұмысты қортындылай келе Жоғары Кеңес 1992 жылдың 4 маусымында өз шешімін қабылдады: суретші Шәкен Ниязбеков- Мемлкеттік Тудың авторы; сәулетшілер Жандарбек Мәлібеков пен Шота Уәлиханов – Мемлекеттік елтаңбаның авторлары болып танылды. 
Әнұранның әуені Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский және Латиф Хамиди жазған ескі нұсқада сақталды. Әнұранның мәтінін Мұзафар Әлімбаев, Қадыр Мырзалиев, Тұманбай Молдағалиев және Жадыра Дәрібаевалар жазды. 1992 жылдың желтоқсанында әнұран ресми түрде бекітілді. 2005 ж. желтоқсанында әнұранның жаңа мәтіні қабылданды.
Қазақстан тәуелсіздігін жариялағаннан кейінгі кезеңдегі басты саяси міндет жаңа Конституция жобасын талқылау болды. Жоғары Кеңесте талқылаудан өткеннен кейін бірінші жоба 1992 жылдың маусымында бүкілхалықтық талқылауға ұсынылып, баспасөзде жарияланды, екіншісі – бүкілхалықтық талқылаудан кейін 1992 жылдың қарашасында жарияланды.
Парламент пен қоғамда аса белсенділікпен талқыланған мәсәлелер мыналар еді: экономикалық мәселе (әсіресе меншік мәселесі), Қазақстанның әкімшілік-аймақтық құрылымы, мемлекеттік тіл, басқару түрлері, азаматтық алу мәселесі.
Меншік мәселесі. Конституцияның бірінші жобасында бұл мәселе бойынша «Қазақстан экономикасы меншіктің әркелкі түрлері – жеке, ұжымдық және мемлекеттік меншікке негізделеді» деп жазылды. Жобаның екінші нұсқасында меншіктің екі түрі – жеке және мемлекеттік меншік қана қалдырылды. Ұлттық оппозиция жердің жеке меншікке берілуіне үзілді-кесілді қарсы болды. Ерте заманнан қазақтардың жерлері қауымдық меншікте болды, ал жерге жеке меншік енгізген жағдайда халықтың басым бөлігі жерінен айырылады деген дәлелдер келтірді.
Мемлекеттік тіл мәселесі. Конституцияның алғашқы жобасында «Қазақстан Республикасынында  мемлекеттік тіл қазақ тілі болып табылады. Орыс тілі – ұлтаралық байланыс тілі. Мемлекеттік немесе ұлтаралық байланыс тілдерін  білмегендігі үшін азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын шектеуге жол берілмейді» - деп жазылды. Осы бап төңірегінде баспасөзде кең пікір алмасу болды. Екі тілге бірдей мемлекеттік тіл статусын беру қажет деген талаптар да қойылды. Конституцияның екінші жобасында осы бапқа төмендегідей қосымша енгізілді: «Қазақстан Республикасы мемлкеттік тілмен қатар орыс тілінің де еркін қолданылуын қамтамасыз етеді. Азаматтардың ана тілдерін қолдану құқығы қорғалды.»
Әкімшілік-мемлекеттік құрылым. Конституцияның жобасында Қазақстан – егеменді, демократиялық және унитарлы мемлекет деп танылды. Қазақстан территориясы біртұтас, бөлінбейді және қол тигізуге жатпайды. Конституция мәтінінің осы бабына ұйғыр, орыс ұлттарының кейбір өкілдері қарсы болып, Конституцияға мемлекеттік федеративтік құрылымы туралы ұсынысты енгізбек болды.
Басқару түрі.Президенттің ұсынысы бойынша Конституция жобасына бірқатар өзгертулер енгізу туралы Жоғарғы Кеңеске ұсыныс жасалды: Президенттің парламентті таратуы туралы, екі палаталы парламент құру туралы, Президенттің импичменті және Конституцияны референдум арқылы қабылдау туралы. Алайда бұл ұсыныстар Жоғарғы Кеңес тарапынан қолдау таппады. 
1993 жылдың 28 қаңтарында Жоғары Кеңес Конституция жобасын қабылдады. Бұл егеменді Қазақстанның алғашқы Конституциясы еді. 
1990 жылы сайланған Қазақ КСР-інің Жоғары Кеңесінің өкілеттілігі 1995 жылға дейін еді. Алайда 1993 жылдың аяғында елдің саяси өмірінде біраз өзгерістер болды. 1993 жылдың қараша айында Алматы қаласы Әуезов аудандық халық депуттарының кеңесі өзін-өзі  тарату туралы шешім қабылдады және барлық деңгейдегі кеңестерге де осындай ұсыныс  жасады. 
9 желтоқсанда Жоғары Кеңес Қазақстан Республикасы халық депуттарының жергілікті кеңестерінің өкілеттіліктерін тоқтату туралы шешім қабылдады. 10 желтоқсанда «Қазақстан Республикасы Президенті мен жергілікті әкімшілік басшыларына қосымша өкілеттіітерді уақытша беру туралы » Заң қабылданды. Сол күні Жоғарғы Кеңестің 360 депутатының 200-ден астамы өз өкілеттіліктерін тоқтататынын жариялады. 
Осының нәтижесінде 1993 жылдың  10 желтоқсанында Жоғарғы Кеңес өзін-өзі тарату туралы шешім қабылдады. Бұл Қазақстанның парламентсіз қалғандығын және Қазақстандла кеңес өкіметі жойылғандығының белгісі болды.
Заң жаңа парламенттің жұмысы  басталғанға дейін Президентке қосымша өкілеттіктер берді. 
10 желтоқсанда Президент Жарлығы бойынша  Қазақстан Республикасының жергілікті өкілеттік және атқарушы органдары туралы заңы күшіне еніп, республикадағы билік жүйесі түбегейлі өзгертілді:

Өкілеттік билік 		Атқарушы билік 	
Жоғары Кеңес

Мәслихат – депутаттар жиналысы
Мәслихат – депутаттар жиналысы
Мәслихат – депутаттар жиналысы	Республика

Облыс
Аудан 
Қала  	Президент 

Әкімшілік 
Әкімшілік
Әкімшілік	

Мәслихаттар бүкілхалықтық дауыс беру арқылы бес жылға сайлануы тиіс болды, облыс әкімшіліктері басшыларын (әкімдерді) Президент тағайындайтын болды.
1993 жылдың 17 желтоқсанында Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Кодексі жарық көрді. Соған сәйкес сайлаудың жаңа (мажоритарлық) жүйесі енгізіліп, парламентке бес жлдық мерзімге 177 депутат сайланатын болды.
Сайлау тәжірибесінде алғаш рет қоғамдық ұйымдардан үміткерлер ұсынуға және үміткерлердің өзін-өзі ұсыну құқығы берілді. Кодекске сәйкес 135 депутат аймақтық округтар бойынша және 42-президенттік тізім бойынша сайланды.
Сайлау 1994 жылдың 7 наурызына белгіленді, яғни сайлау науқанына 3 ай мерзім берілді. 744 адамнан тіркеуден өтіп, депутаттыққа үміткерлер атанды, оның 346 – қоғамдық ұйымдардан және 345 -  өзін-өзі ұсынғандар болды. «Азат» және «Желтоқсан» партиялары сайлауға қатысудан бас тартты.
1994 жылдың 7 наурызынды егеменді Қазақстанның алғашқы Парламентіне сайлау болып өтті. Барлығы 176 депутат сайланды, оның ішінде: президенттік тізім бойынща – 42 ; қоғамдық ұйымдардан – 75; өзін-өзі ұсынушылар – 59. Жаңа парламенттің құрамында ер 154 адам, 22 әйел болды. Ұлттық құрамы бойынша: қазақтар – 105; орыстар – 49; украиндар – 10; немістер – 3; еврейлер – 3; поляк, ұйғыр, өзбек, татар, ингуш, корей – 1. Саяси құрамы: «Қазақстанның Халық бірлігі» одағы – 33; кәсіподақтар – 11; Халық Конгресі – 8; Шаруалар одағы – 4; «Лад» славян қозғалысы – 4.
Орталық сайлау комиссиясы мен оппозицияның сайлауға берген бағасы бір-біріне кереғар болды. Ресми бағаларға сәйкес Қазақстанда сайлау демократиялық еркін жолмен өткізіліп, сайлауға сайлаушылардың 75% жуығы қатысты деп танылды.
Оппозиция мен халықаралық бақылаушылардың берілген бағасы басқаша болды. Олар 1994 жылғы сайлау демократияға қарама – қайшы болды және халықаралық стандарттарға сай болмады деп мәлімдеме жасады. Мысалы халықаралық бақылаушылар сайлау туралы Хартияның 10 белгісі де өрескел бұзылды деп атап көрсетті:
-	сайлау науқанына берілген уақыт жеткіліксіз болды;
-	үміткерлерді тіркеу кезінде сайлау комиссиялары тарапынан жіберілген келеңсіздіктер;
-	президенттік тізімнің болу парламент депутаттарының 20% атқарушы билік тағайындауына жол берді;
-	дауыс беру барысында «отбасылық тізім» принципінің, яғни бір адамның бірнеше адам үшін дауыс беруінің кең қолданылды. (сайлаушылардың 35%-тен 50%-ке дейіні)
-	«қосалқы тізімдердің» болуы;
-	сайлау туралы шынайы және толық мәліметтердің болмауы;
-	жабық сайлау учаскелерінің болуы (әскери бөлімдерде);
-	тәуелсіз ақпарат құралдарының жұмыс істеуіне кедергі келтіруі.
1994 жылдың сәуірінде жаңа парламент өз жұмысын бастады. Екінші парламенттің ерекшелігі онда парламенттік оппозицияның болуы еді. Оның құрамына Социалистік партия, Кәсіподақтар федерациясы, Қазақстанның Халық конгресі партиясының өкілдері енді.
1994 жылдың мамырында парламент табандылық танытып, сол кездегі С. Терещенко басқарған үкіметтің әлеуметтік-экономикалық саясатына сенімсіздік білдірді. Әртүрлі саяси күштер тарапынан қатты сынға ұшыраған үкімет 1994 жылдың күзінде отставкаға кетті. Президенттің ұсынысы бойынша жаңа Премьер-министр болып Ә.Қажегелдин сайланды.
Жаңа парламент небәрі бір жылдай ғана жұмыс атқарды.1995 жылдың наурызында Қазақстанның саяси өмірінде тағы бір саяси дағдарыс орын алды.
Тіркеуден өтпей қалған үміткерлердің бірі Т.Квятковская Орталық сайлау комиссиясына Абылайхан сайлау округінде сайлау туралы Кодекстің бұрмаланғандығы жөнінде шағым түсірді. Ұзақ талқылаудан соң 1995 жылдың 6 наурызында Конституциялық сот сайлаудың қорытындыларына, соған байланысты парламенттің легитимділігіне күмән келтіретін шешім қабылдады.
Қазақстан тағы да парламентсіз қалды. Парламенттің легитимсіздігі үкіметтің де легитимсіз екендігін білдірді. 1995 жылдың 11 наурызында үкімет толық құрамында отставкаға кетті. Өзіне берілген қосымша өкілеттіктерді пайдаланып Президент Ә. Қажегельдинді Премьер-министр етіп тағайындады, оған жаңа үкімет құрамын жасақтауды тапсырды.
Бір айдан кейін, 1995 жылдың 29 сәуірінде Президенттің өкілеттілігін 2000 жылға дейін созу туралы референдум болып өтті. Ресми деректер бойынша сайлаушылардың 91% қатысып, олардың 95%қолдау көрсетті.
Сонымен, 1995 жылдың наурызынан желтоқсанына дейін Қазақстанда заңды түрде сайланған парламент болмады. Елде бүкіл билік бір адамның – Президенттің қолында шоғырландырылды.
Жаңа парламенттің сайлануын күтпестен 1995 жылдың маусымында Н. Назарбаев Қазақстанның жаңа Конституциясының жобасын ұсынды. Жаға Конституция 8 тараудан және 95 баптан тұрды.
1995 жылы шілденің басында Конституция жобасын бүкілхалықтық талқылау басталды. Оның барысында жоба бойынша көптеген сын пікірлер айтылды. Мысалы, Конституциялық соттың алты мүшесінің мәлімдемесінде жобада адам құқықтары мен бостандықтары біршама шектелген, биліктің бөліну принципі бұрмаланған деп атап көрсетілді. Авторлар жобада президенттік биліктің ауқымы шамадан тыс кеңейтілген деп мәлімдеді.
Жобаны талдау барысында Конституцияның балама жобалары да ұсынылды. Алайда көпшілікке олар беймәлім куйінде қалды, ал билік басындағылар оларды назардан тыс қалдырды.
1995 жылдың 30 тамызында жаңа Конституцияның жобасы бойынша бүкілхалықтық референдум бөліп өтті. Ресми деректер бойынша, референдумға сайлаушылардың 90% қатысып, олардың 89% жаңа Конституцияның қабылдануын жақтап дауыс берді.
1995 жылдың 1 қыркүйегінде оппозициялық партиялар мен қозғалыстардыңөкілдері баспасөз конференциясын өткізіп, референдумның қорытындыларын теріске шығарды. Бақылаушылардың мәліметтеріне сүйене отырып, референдумға сайлаушылардың небәрі 30% ғана қатысты деп мәлімдеді.
1995 жылдың 6 қыркүйегінде Президент резиденциясында жаңа конституция ресми түрде енгізілді. 30 тамыз мемлекеттік мереке – Конституция күні болып жарияланды.
1995 жылдың 7 желтоқсанында Қазақстанның жаңа Парламетіне сайлау болып өтті. Жаңа Парламенттің жастық, ұлттық, кәсібилік және әлеуметтік құрамы төмендегідей болды: депутаттардың 94 – ер адам, 10 – 59; 55-ке дейін – 16; 60-қа дейін - 14; 70-ке дейін -5. Ұлттық құрамы: қазақтар – 68 ; орыстар – 31; украиндар – 2; неміс – 1; ұйғыр – 1; корей – 1. Білім деңгейі; жоғары білімді – 103; аяқталмаған жоғары білім – 1.
Әлеуметтік және кәсіби құрамы: басшылық қызметтегілер-23; мемлекеттік шенеуніктер – 10; мәслихат қызметкерлері – 34; заңгерлер – 6; ғылым және білім қызметкерлері – 13; мәдениет қызметкерлері – 5; кәсіподақ қызметкерлері – 2; әскерилер – 2; жұмыссыздар – 6; дәрігерлер – 1.
Саяси құрамы: «Қазақстанның Халық бірлігі» партиясы – 24; Демократиялық партия – 12; шаруалар одағы – 7; кәсіподақтар федерациясы – 5; Жастар одағы – 3; Инженерлік академия – 5; Қазақстан коммунистік партиясы – 2; Қазақстан Халық конгресі – 1; Халықтық-кооперативтік партия – 1; Қазақстанның өркендей партиясы – 1; Невада-Семей – 1; Кәсіпкерлер одағы – 1.
1996 жылдың қысында Қазақстанның Парламенті өз жұмысын бастады.
1997 жылдың қазанында Президент Н.Назарбаев Ә. Қажегелдинді Қазақстанның Премьер-министрі қызметінен босату туралы жарлыққа қол қойды. 1997 жылдың 10 қазанында Қазақстанның жаңа Премьер – министрі болып Н. Балғынбаев тағайындалды.
1997 жылдың қазанында Ақмола қаласын 1997 жылдың 10  желтоқсанынан бастап Қазақстанның астанасы деп жариялау туралы жарлыққа қол қойды. 1998 жылдың көктемінде Ақмола қаласының аты Астана болып өзгертілді.
1998-1999 жылдың басында сайлау жүйесінің заңдық негізіне елеулі өзгертулер енгізілді. 1998 жылдың мамырында сайлау туралы жарлыққа енгізілген өзгертулер бойынша тіркеу алдындағы бір жыл ішінде әкімшілік жауапкершілікке тартылған үміткерлер сайлауға жіберілмейтін болды.
1998 жылдың қазанында Парламент Конституция мен «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» ҚР Президентінің Жарлығына 19 өзгерту енгізілді. Парламент 1999 жылдың 10 қаңтарында мерзімінен ерте президент сайлауын өткізу туралы шешім қабылдады. Өз шешімін Парламент елдегі әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың шиеленісіп кетуімен байланыстырылды. Осыған байланысты елде саяси тұрақтылықты сақтау үшін ерекше шараларқажет деп тапты.
Келесі өзгерту президенттің өкілеттілігін бес жылдан жеті жылға дейін ұзартты. Президентке үміткерлердің жоғарғы жас деңгейі туралы бап күшін жойды. Сондай-ақ сайлауға сайлаушылардың кем дегенде 50% қатысуға тиіс деген бап та алынып тасталды. 
Қазақстан Республикасы Президенттігіне алты үміткер өз өтінішін білдірді: Н.Назарбаев – сол кездегі Президент, Ә. Қажегелдин – бұрынғы Премьер – министр, Э. Ғаббасов – Сенат депутаты, С. Әбділдин – Қазақстан компартиясының төрағасы, Ж. Бәзілбаев – «Мұнай» ҒТО АҚ вице – президенті, Ғ.Қасымов – Кеден комитетінің төрағасы. Ұзаққа созылған сот отырысынан кейін Ә. Қажегелдиннің әкімшілік жауапкершілікке тартылуы сайлау туралы Заңға сәйкес емес деп табылып, президенттікке үміткерлікке тіркеуден бас тартты. Ж. Бәзілбаев өз кандитатурасын алып тастады.
1999 жылдың қаңтарында кезекті президент сайлау өткізілді. Ресми деректер бойыша Э.Ғаббасов үшін сайлаушылардың 1 пайызға жуығы, С.Әбділдин үшін – 12 пайызы, Ғ.Қасымов үшін – 4 пайыздан астамы, Н.Назарбаев үшін 80 пайызға жуығы дауыс берді. 
Сайлау қорытындыларына берілген баға әр қилы болды. Орталық сайлау комиссиясының мәліметі бойынша сайлау айрықша ашық, демократиялық сайлау болды.
ЕҚЫҰ Қазақстандағы президент сайлауны өз бақылаушыларын жіберуден бас тартты. Бұл шешім Ә. Қажегелдиннің кандитатурасының тіркелмеуіне байланысты болды. ЕҚЫҰ-ның бағалауынша Қазақстандағы президент сайлауы халықаралық стандарттарға сай өткізілмеді.
1999 жылдың мамырында Қазақстанда сайлау туралы заңдарға жаңа өзгертулер енгізілді. Оған сәйкес сайлаудың аралас жүйесі енгізіліп, парламенттегі 10 орын партиялық тізім бойынша, ал қалған 67 орынға бір мандатты сайлау округтері арқылы сайланатын болды.
1999 жылдың 10 қазанында жаңа сайлау жүйесі негізінде республика Парламентіне сайлау өткізілді. 67 бір мандатты сайлау округтері бойынша Мәжіліске сайлауға 547 үміткер тіркелді, оның ішінде: 80 (14,6%) үміткер қоғамдық ұйымдар арқылы ұсынылды;113(20,7%) үміткер саяси партиялар арқылы ұсынылды 354(64,7%) үміткер өздерін ұсынды.                                                                                                                    
Барлық саяси партиялар  өздерінің партиялық тізімдерін жария етті. Ең көп «Отан» партиясынан -  18 адам, 10 – Қазақстанның «Азамат» демократиялық партиясынан, 9 – Азаматтық партиядан тіркелді. 
Қазақстан Парламентінің Сенатына депутаттыққа 29 адам тіркелді, оның ішінде 21 адам мәслихат сесияларында ұсынылса,  10 адам өздерін өзі ұсынды. 
1999 жылдың қазанында Орталық Сайлау комиссиясы сайлау қорытындысын шығарды. Партиялық тізім бойынша Парламенттегі орындарды «Отан» партиясы – 4 мандат, Коммунистік, Аграрлық  және Азаматтық партиялар 2 мандаттан иемденді. 
Сайлау қорытындыларына берілген ресми баға мен оппозиция, халықаралық бақылаушылардың берген бағалары бір-біріне әдеттегідей сай келмеді. Шетелдік бақылаушылар өздерінің жасаған есептерінде осы сайлаудың ұйымдастырылып, өткізілуіне байланысты біраз сын пікірлер айтты:
-	атқарушы органдардың сайлау барысына шектен тыс араласуы;
-	сайлау алдындағы науқан кезінде билікті жақтаушы партияларға көптеген артықшылықтардың берілуі;
-	бұқаралық ақпарат құралдарына әкімшілік қысымның жасалуы;
-	сайлаушылардың дауыстарын санау кезінде орын алған заңды өрескел бұрмалаушылық.
Оппозиция сайлау қорытындыларын теріске шығаруды етіп, жаңа сайлау өткізу мәселесін көтерді. Алайда билік бұл ұсынысты қабылдамады. 
1999 жылдың күзінде Н. Балғымбаевтың үкіметі отставкаға кетті. Жаңа Премьер-министр болып Қ.Тоқаев сайланды.
2000 жылдың шілдесінде «Қазақстан Республикасының алғашқы Президенті» туралы Конституциялық заң күшіне енді. Ол бойынша  өкілеттігі аяқталғаннан кейін Н.Назарбаевты жауапкершілікке тарту мүмкіндігі жойылды. 2001 жылдың тамызында Астанада бұрынғы Премьер-министр Ә.Қажегелдиннің үстінен сырттай сот процесі болып, парақорлығы және салық төлеуден ауытқығаны үшін оны 10 жыл бас бостандығынан айыруға шешімге қабылдады. ЕҚЫҰ-ы да, АҚШ  Мемлекеттік департаменті де бұл шешімге теріс баға берді. 
2001 жылдың қарашасында республикада тағы бір саяси дағдарыс орын алды. Бірнеше үкімет мүшелері мен Қазақстан Парламенті депуттары Қазақстанның Демократиялық қозғалысы бірлестігін құрды.
Бірлестіктің Декларациясында Қазақстан әлі де билік шектен тыс орталықтандырылған мемлекет болып табылады деп танылып, жағдайды жөндеудің жолдары көрсетілді. Ол үшін билік тармақтары арасында тепе-теңдікті сақтау, мемлекеттік билікті орталықсыздандыру, тәуелсіз және әділетті сот жүйесін құру, еліміздің стратегиялық табиғи байлықтарын пайдалануға және монополияларға қоғам тарапынан қатаң бақылау орнату, бұқаралық ақпарат құралдарын шектеуге жол бермеу қажет деген ұсыныстар жасалды.   
Премьер-министр Қ.Тоқаев ҚДҚ мүщелерін қызметтерінен бостауды талап етті, Н.Назарбаев оны қанағаттандырды.
2002 жылдың 19 қаңтарында Алматыда Қазақстанның демократиялық қауымының жиналысы болып, елде әкімдерді сайлау туралы мәселе бойынша референдум өткізу туралы ұсыныс жасалды. Келесі күні Алматыда ірі митинг болып, оған қатысушылар демократиялық күштерге қолдау көрсетті. 
Осы оқиғалардың нәтижесінде Премьер- министр Қ.Тоқаев қызметінен кетіп, жаңа Премьер –министр болып И.Тасмағанбетов тағайындалды. 
2002 жылдың 4 сәуірінде Премьер-министр И.Тасмағанбетов Парламентте депутаттар С.Әбділдин мен С.Сорокинның депутаттық сауалына жауап берді. Депутаттар алдында ол мемлекеттік құпияны ашып, 1996 жылы шетелде құпия валюталық қордың ашылғандығы және оған «Теңізшевройл» БК акцияларының бір бөлігін сатудан түскен (1млрд доллардан астам) қаржы салынғандығын жария етті. Сондай-ақ, Президент Н.Назарбаевтың шетелде банктық шоты да ,меншігі де жоқ деп мәлімдеді.
Тәуелсіздік алған кезден бастап, мемлекеттік мәдени саладағы қызметінің басты бағыттары анықталды:
-ұлттық мәдениет пен Қазақстан Республикасын мекендеген барлық халықтардың мәдениетттерін сақтау;
- тарихи-мәдени мұраны сақтау;
- жақын және алыс шетелдермен мәдени байланыстарды кеңейту және тереңдету;
- Қазақстанның мәдени-рухани дамуының озық жетістіктері мен үлгілерін насихаттау мақсатымен кең көлемде мәдени акциялар ұйымдастыру. 
Осы мақсатпен 1998-2000 жж. арналған мәдениетті қолдаудың мемлекеттік бағдарламасы,  Қазақстан Республикасында театр қызметін дамыту және қолдау Концепциясы, 2005 жылға дейін Аламты қалсының инфрақұрылымын дамыту Бағдарламасы қабылданды.
Тәуелсіздік жылдары мәдениет саласындағы айтулы жетістіктермен қатар, бұл саланы мемлекеттік қаржыландырудың азаюына байланысты орын алған кемшіліктер де болды. 
Қазақстан мәдениетін халықаралық аренаға шығару мақсатымен көптеген іс-шаралар жүзеге асырылды. Дәстүрлі музыканың Халықаралық фестивальдері, «Дәстүр жүлдесі» атты балет байқауы, Евразиялық халықтардың классикалық ән байқауы және жыл сайын Астанада өнерпаз  жастардың «Шабыт» Халықаралық фестивалі өткізіліп тұрды.
Абайдың 150-жылдығы  мен М.Әуезовтың 100 жылдығы, Түркістан қаласының 1500-жылдығы кең халықаралық көлемде аталып өтті. Мерейтойға байланысты іс-шаралар шеңберінде еліміздің өнер ұжымдары Франция, Түркия, Ресей, Белорусь, Қырғызстанда өз өнерлерін көрсетті.
Перзидент жарлығы бойынша 2000 жыл мәдениетке қолдау көрсету жылы болып жарияланды. Жарлыққа сәйкес еліміздің тарихи-мәдени құндылықтарын сақтау және дамыту, халық дәстүрлері мен атақты тарихи тұлғалардың есімін қайтадан жаңғырту, жаңа таланттарды анықтау, рухани саланың материалдық негізін нығайту бағытында іс-шаралар жүзеге асырылды. 
2000 жылдан бастап, ресми деректер бойынша, 727 мәдениет нысаны, соның ішінде 468 кітапхана, 238 клуб, 5 жаңа театр және 5 мұражай ашылды. 2368 нысан жөндеуден өткізілді, оның ішінде: 1449 кітапхана, 618 клуб, 49 мұражай, 11 театр, 6 кинотеатр, 2 филармония және т.б. бар.
Астанада құрамында Мемлекеттік мұражай, кітапхана, концерт залы бар Президент мәдени орталығының және К.Байсейітова атындағы Ұлттық опера және балет театрының ашылуы мәдени өмірдегі елеулі оқиға болды.
Мемлекеттік тілде хабар тарататын «Хабар» телеарнасының ашылуы рухани мұрамыз бен дәстүрлерімізді, мәдениет пен өнер салаларындағы жетістіктерімізді насихаттауда үлкен рөл атқарды.
Халқымыздың белгілі тұлғаларына: Атырауда –Бейбарыс сұлтан, Құрманғазы мен Дина Нүрпейісоваға; Астанада –Абайға, Алматыда –Т.Шевченкоға, Қостанайда – Ахмет Байтұрсыновқа, Павлодарда – Сұлтанмахмұт Торайғыровқа ескерткіштер ашылды. 
Қазақтың кино өнері де халықаралық аренада елеулі жетістіктерге жетті. Серік Апрымовтың «Ақсуат» фильмінің тұсаукесері Францияда өтті. Оның «Үш ағайын» фильмі Мәскеу және «Киношок-20000» халықаралық кинофестивальдерінде көрсетіліп, арнайы жүдлдеге ие болды.

6.2 Қазақ КСР-і қазба байлықтары бойынша Одақтағы ең бай республикалардың бірі болды. КСРО-ның мыс қорының жартысынан астамы, қорғасынның 75%, мырыштың 30%, темір рудасының  20% астамы республиканың үлесінде болды. 
КСРО-дағы егістік жерлерінің 1/5 бөлігі Қазақстанға тиесілі болып, астық өндіруден республика елімізде 2-3 орында болды. 
Егемендікке аяқ басқан еліміздің даму жолында күрделі эконмикалық, саяси және экологиялық мәселелер тұрды. 
Бірінщіден – Арал мәселесі. 1991 жылы теңіздегі су деңгейі 14 метрге төмендеп, жағалаудан 50-80 метрге, кей жерлерде 100 метрге алыстады, судың ащылығы литріне 28-30 граммды құрады, теңізде мекен еткен 70 түрлі жануарлар мен 300-ден астам өсімдіктердің жартысы ғана сақталып қалды. Ашық қалған теңіз түбінде көлемі 25 мың шаршы км құрайтыншөл пайда болды, одан жылына ондаған тонна тұз шаңы көтерілді. Балық кәсіпшілігі қысқарды, соның нәтижесінде жұмыссыздық өсті. Тұрғылықты халықты сумен қамтамасыз ету 3,5 есе қысқарып, аурулар көбейді. БҰҰ Арал мәселесін «экологиялық апат» деп бағалады.
Екіншіден – Семей полигоны. 1949-1963 жылдар аралығында ауада, ал 1963 жылдан бастап жер астында 470 атом және сутегі бомбалары жарылды, оған қосымша Қазақстанның басқа аудандарында 35 жарылыс болды. Соңғы ядролық жарылыс 1989 жылдың қазанында жүзеге асырылды.  Ядролық полигонның пайдасына 18 мың шаршы км бөлініп берілді. Нәтижесінде полигон аймағындағы халықтың денсаулығы күрт нашарлады: Семей облысында 1969 жылдан бергі кезеңде лейкоздан қайтыс болғандар саны 3 есе өсті. Сәбилердің өлі тууы әрбір 10 мың балаға 1969 жылғы 6 пайыздан 1985 жылы 300 пайызға дейін өсті. Полигон Қазақстанның ұлттық трагедиясына айналды.
Үшіншіден, республика эконмикасында шикізаттық бағыт басым болып қала берді – экспорттың 97% шикізат құрастырды.
1992 жылдың бірінші жартысында республика басшылығы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуының негізгі стратегиялық бағыттарын айқындады.
Экономика саласында төмендегідей мақсаттарға жету көзделді:
- бәсекелестік пен меншіктің әр түрін дамытуға негізделген нарықтық эконмика құру;
- ұлттық валюта енгізіп, оның сыртқы бәсекелестігі мен ішкі тұрақтылығын қамтамасыз ету;
- қазіргі заманғы шетелдік және отандық озық техника мен технологиялар негізінде ел экономикасының өңдеуші салаларын жеделдете дамыту;
- тауар нарығын кеңейту;
- Қазақстанның дамуы үшін шетел инвестицияларын кеңінен тарту.
Негізгі экономикалық мақсаттарға қол жеткізудің мерзімдік ауқымы да айқындалды.
Бірінші кезеңде – 1992 -1995 жж. – жекешелендіру мен тұтынушылар нарығын тауармен қамтамасыз ету.
Екінші кезеңде – 1996-2005 жж.  – экономиканың шикізаттық бағытынан  бірте- бірте арылу, көлік және байланыс жүйелерін жеделдете дамыту, дамыған тауар және валюта нарығын қалыптастыру.
Үшінші кезең 5-7 жылға созылып, экономиканың қарқынды дамуымен, соның негізінде өтпелі кезеңнің стратегиялық мақсаттарына қол жеткізумен, Қазақстанның дүниежүзілік саудада алатын орнын бекітіп, жаңа индустриалды дамыған елдер қатарына қосылуымен айқындалды.
1993 жылдың наурызында Н.Назарбаев жекешелендірудің (шағын жекешелендіру) бірінші кезеңінің (1991-1993 жж.) қорытындыларыншығарды. Жекешелендірілген кәсіпорындарда жұмыс істейтіндердің саны небәрі 12 пайызын құрады.
Сауда саласында жекешендірілген кәсіпорындар бөлшек сауда тауар айналымының 40 пайызын құрағанмен, саудадағы олардың үлесі небәрі 4,5 пайыз болды. Тұрмыстық қызмет көрмету саласында жеке сектор межеленген 50 пайыздың орнына тек 21 пайызды құрады. 
1993 жылдың наурызында президент Жарлығымен «Қазақстан Республикасының мемлекеттік меншікті жекешелендірудің  1993-1995 жж. Арналған Ұлттық бағдарламасы» қабылданды. Бағдарламаға сай мемлекеттік меншік нысандары екі топқа бөлінді:
-	жекешелендіруге жататын нысандар;
-	жекешелендіруге тыйым салынатын нысандар.
Екінші топқа жер және оның қойнауы, әуе кеңістігі, өсімдік және жануарлар әлемі, яғни тек мемлекеттік меншікте болатын нысандар енді. 
Жекешелендіруге жататын нысандар онда жұмыс істейтін адамдардың санына қарай үш топқа бөлінді:
-	қызметкерлер саны 200 адамнан кем шағын кәсіпорындар;
-	200-ден 5000 адамға дейін жұмыс істейтін орта кәсіпорындар;
-	5000 астам адам жұмыс істейтін ірі кәсіпорындар.
Республикадағы жалпы экономикалық жағдай ауыр күйінде қала берді: өндіріс құлдырады, халықтың табысы күрт азайды, баға тым көтеріліп кетті. 1993 жылғы Қазақстанның экономикалық жағдайын келесі көрсеткіштерден байқауға болады:
Көрсеткіштер
	1993 ж. %	
	1992ж. салыстырғанда	1991ж. салыстырғанда	
1.Ұлттық табыс
2.Өнеркәсіп өнімдерінің көлемі
3.Бағаның өсуі	83,7
88,7
61 есе	60,9
76,7	

1992 жылы Ресейдің бағаны босатып жіберуі инфляцияның күрт өсуіне алып келді. Сол кезден Қазақстан құпия түрле өз валютасын енгізудің дайындық жұмыстарын бастады. Англиямен болашақ теңгенің клишесін дайындау туралы келісім жасалып, сол жылы теңгенің 20 пайызы құпия түрде басылып шығарылды. 
1993 жылдың жазында Ресей жаңа үлгідегі ақшаны енгізді. Ресейдің Орталық Банкі 1993 жылға дейін шығарылған ескі үлгідегі рубльдер осы кезден бастап Ресей жерінде төлем ақысы бола алмайды деп жариялады. Осыған байланыстыескі рубльдің барлығы Ресей мен Қырғызстаннан Қазақстанға ағылып келе бастады. Инфляция аспандап кетті.
Н.Назарбаев өзінің «Ғасырлар тоғысында» атты кітабында былай деп жазады: «Жеті миллион доллар тауып, ақшамыздың қалған бөлігін шығаруға қажетті шығынды төледік. «Ил-76» төрт ұшағын жалдап алып, ақшамыздың 60 пайызын тасып әкелдік. Бұл өте құпия операция болды. Құжаттарға: «Мемлекет басшысының салынып жатқан резиденциясына керекті мүлік», деп жазылды. Оған дейін облыстарда жерасты қоймаларына жасырып қойдық. Төрт ұшақ аптасына Лондон-Орал, одан облыстарға дейін әрлі-бері он сегіз рейс жасап тұрды. 12 қарашаны мен ақшаны енгізу күні деп жарияладым. Жиырма күнге жетер-жетпес уақыт қалды. ҰҚК басшыларының бәрін операцияны өткізуге жұмылдырдым. Ең қиыны – ақшаны барлық аудандарға, барлық банкілерге жеткізу. Ол сегіз күннің ішінде атқарылып шықты... 11 қарашада кешке ұлттық телевизиядан сөйлеп, жаңа ақшаға көшкенімізді хабарладым ».
Осындай жағдайда 1993 жылдың 15 қарашасында Қазақстан өзінің ұлттық валютасын –теңгені енгізді. 
1996 жылдың көктемінде Министрлер кабинеті мен Мемлекеттік мүлікті басқару комитеті шағын жекешелендірудің алғашқы қорытындыларын шығарды. Шағын жекешелендіру кезінде 9 мың нысан жеке меншікке өтті. Ол жекешелендіруге тиісті кәсіпорындардың 2/3 бөлігін құрады.
Жаппай жекешелендіру де аяқтады. Үш жыл ішінде 22 аукционда 2000 кәсіпорынның акциялары сатылды. Ауыл шаруашылық саласында 2120 мемлекеттік шаруашылықтың 1962-і (93 пайызы) жеке меншікке өтті. 
Қазақстан өнеркәсібінің ірі нысандары шетелдік фирмаларға басқаруға берілді. Олардың қатарында Павлодар алюминий зауыты, Дон кен байыту комбинаты, Ермак және Ақтөбе ферроқорытпа зауыттары, Қарағанды металлургия  т.б. болды.
Егер 1990 жылы мемлекеттік емес шаруашылық нысандары 40 пайызды құраса, 1994 жылдың аяғына қарай олардың үлесі 60 пайызға жетті. Егер 1990 жылы жеке сектордың шығарған өнімі 8 пайызды құраса, 1994 жылы 38 пайызға жетті.
Банк жүйесі де реформаланды. 1994 жылдың басына қарай республикада қайтадан құрылған бес мемлекеттік банктен басқа 175 коммерциялық және жеке меншік банктер құрылды. 
Соған қарамастан 1992-1994 жж. Қазақстанның экономикалық жағдайы ауыр дағдарыс жағдайында қала берді. Экономикалық реформаларды жеделдетудің басты шарты нарықтық экономиканың заңнамалық негізін қалыптастыру қажеттілігі болды.
1997 жылдың маусымында «Шағын кәсіпкерлікке мемлекеттік қолдау туралы» Президент Жарлығы шықты. 
1997 жылы Н.Назарбаевтың еліміздің стратегиялық дамуының «Қазақстан  - 2030» бағдарламасы жарияланды.
Экономикалық проблемаларды шешудің бір әрекеті – 2001 жылдың сәуірінде қабылданған «Ақшаны заңдастыруға байланысты Қазақстан  Республикасы азаматтарын амнистиялау» туралы Заңның қабылдануы. 2001 ж. мамырында Президент Н.Назарбаев  2001 ж. маусымынан бастап 20 күн ішінде еліміздің әрбір азаматына  заңсыз табылған қаражатын заңдастыруға рұқсат берді.	Қаржы министрлігінің мәліметі бойынша ел ішіңде 500 млн. доллар, Ұлттық банктің мәліметі бойынша 200 млн доллар заңдастыруды қажет етті.  Елге қайтқан қаражатқа салық салынбады.
2001 ж. 14 маусымынан 13 шілдеге дейін ел экономикасына 480,2 млн доллар қайтарылды. Оның ішінде тек 50,5 млн доллар шетелден әкелінді. 
Тәуелсіздік жылдарында ел эканомикасының дамуының негізгі нәтижелері:
1991-2000 жж орынкәсіп орындарының саны 20 мыңнан 14,5 мыңға дейін азайды. 2000 ж. 1990 ж. салыстырғанда мұнай өндіруден басқа салаларда өнім өндіру қысқарды: темір рудасын өндіру 83 көмір 55%, электр энергиясын 59%,  болат 69%,  минералды тыңайтқыштар 11%, трактор 95%, маталар 94% ке төмендеді.
Ресми деректер бойынша 2000 ж. Қазақстанда 35 млн тонна мұнай өңдіреді. Тек Маңғыстау облысынан ғана мұнай экспортынан 1,1 млрд. доллар табыс түсті.
Экономикадағы ауыл шаруашылығының үлесі 1990 ж. 34 пайыздан 1999 ж. 10 пайызға дейін азайды. 

                                  1990                          2000
Іріқара мал                       9,8                            4,1
Қой                               36,2                           9,8
Шошқа                           3,2                            1
Жылқы                           1,6                            0,9
Құс                               59,3                           18,8

    Тәуелсіздік жылдары Қазақстан өз экономикасына 10 млрд-тан астам инвестиция тартты. Елде жұмыс істейтін шетел компанияларының саны өсті.
Қазақстан халқының саны 15 млн. адамды құрады оның ішінде 50 пайыздан артығы- қала тұрғындары, қалғаны ауыл тұрғындары.
Халықтың құрамына әйелдер 50 пайыздан артық, балалар мен жасөспірімдер – 30 пайыздан артық, 50 пайыздан астамы – еңбекке жарамды жастағылар және 12 пайыздың артығы- зейнеткерлер болды. 
Тәуелсіздік жылдары әлеуметтік саясатқа біраз өзгертулер енгізді. Әлеуметтік секторды (білім беру, денсаулық сақтау, мүгедектерге, көп балалы отбасыларына көмек көрсету, тұрғын үй құрылысы т.б)мемлекеттік қаржыландыру күрт қысқарды.
1992 ж. білім беру жүйесін реформалау басталды. Білім беруді қолдаудың Ұлттық бағдарламасы қабылданды.
Реформа нәтижесінде орта білім берудің жаңа түрлер: лицейлер мен гимназиялар пайда болды. Жоғарғы білім беру саласына жаңа пәндер,тестілеу жүйесі, бакалавр және магистр дәрежелері енгізілді. Жеке меншік оқу орындары ашылды.
1995-1996 жж. Денсаулық сақтау саласын қайта құру қолға алынды. Бұл саладағы реформалардың басты бағыты көп укладты медицина енгізу (мемлекеттік денсаулық сақтау, міндетті медициналық қамсыздандыру, жеке сектор) болды. Тек 1997 ж ғана 181 амбулаториялық- емханалық мекеме жабылды, ауруханаларда  26 мың төсек қысқартылды. 
1998 ж. зейнеткерлік реформа басталды. Оның негізгі принципі зейнеткерлік жинақтау қорлары жүйесіне өту болды. Зейнетке шығу жасы өзгертілді: әйелдер – 58 жастан, ерлер – 63 жастан. 
Әлеуметтік саясаттың басты бағыттарының бірі- оралмандар мәселесін шешу болды. 1992ж. қазақтардың Дүниежүзілік Құрылтайында шетелдегі қазақтарды тарихи отандарына қайтару туралы шешім қабылданды.
Демократия мен көші-қон Агенттігінің мәліметтері бойынша 1991-2000 жж. Республикаға 42 мың қазақ отбасы немесе 183 мың адам көшіп келген.
Олардың ішінде 60 пайыздан астамы ТМД елдерінен: Өзбекстаннан, Түрікменстаннан, Тәжікстаннан, Ресейден келді. Алыс шетелдерден келген оралмандардың 80 пайызын Моңғолиядан келген қазақтар құрады.
Сонымен бір мезгілде республикадан тыс жерлерге көшіп кетушілердің саны артты. 1991 ж салыстырғанда республика халқы 2 млн-ға қысқарды. Тәуелсіздік жылдары Қазақстанға 183 мың қазақ көшіп келсе, 100 мың қазақ көшіп кетті.
1991-2000 жж. аралығында елде орташа өмір сүру ұзақтығы 4 жылға – 68 жастан 64 жасқа дейін кеміді. Халықтың табиғи өсімі осы он жыл ішінде үш есе төмендеді, бала туу – 1,5 есеге қысқарды. 1991 ж әрбір мың адамға шаққанда 7,7 адам өлген болса, 2000 жылы- 10-нан асты. 
Халықтың 40 пайызының (ал ауылда тұратындардың жартысынан астамының) табысы өмір сүру минимумы деңгейінен төмен болды.
Ресми деректер бойынша 2001 ж жұмыссыздықтың жалпы деңгейі 12,7 пайызды құрады (900 мыңнан астам адам). Ал тәуелсіз экономистердің көрсетуінше елде 4 млн. «жасырын жұмыссыздар» болды, яғни халықтың 40 пайызы.
Денсаулық сақтау саласында ауыр жағдай қалыптасты. 1999 ж мемлекеттік бюджет денсаулық сақтау мекемелерінің қажеттігінің тек үщтен бір бөлігін ғана жаба алды, бюджет есебінен денсаулық сақтау нысандарын салу тоқтатылды, дәрі-дәрмек және медициналық құрал- жабдықтардың қамтамассыз ету мардымсыз болды. Он жыл ішінде адам өлімі 20 пайызға артты.
Халықтың білім деңгейінің де төмендеуі орын алды. 1991 ж бастап мектепке дейінгі балалар мекемелерінің саны алты есе қысқарды (яғни 100 баланың тек 10-ы ғана бала бақшаға бара алды), 1998 ж бастап мектепке дейінгі балалар мекемелерінің құрылысы тоқтатылды. Білім жүйесіне жұмсалатын мемлекеттік қаржы жылдан- жылға қысқарып отырды: 1991 ж. Өндірілген жалпы өнімнің, 6,5 пайызын құраса, 1998 ж. – 3,9 пайызын құрады. 
1992 ж. 2 наурызда Қазақстан БҰҰ-на мүше болып  қабылданды.1992 ж. аяғына дейін әлемнің  106 мемлекеті республиканы танып, 61 мемлекетпен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Қазақстан сондай-ақ бірқатар халықаралық ұйымдарға мүше болып енді: Европадағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ), Қайта құру мен дамудың әлемдік банкі,  Қайта құру мен дамудың Еуропалық банкі, Халықаралық қаржы қоры, Дүниежүзілік банк және т.б.
Тәуелсіздігін алғаннан кейін республиканың алдында өз сыртқы саясатын қалыптастыру, оның басымдықтарын айқындау, ұлттық қауіпсіздік жүйесін құру қажеттілігі тұрды.
Ұлттық қауіпсіздік жүйесін құра отырып, Қазақстан өзінің геосаяси және экономикалық жағдайының ерекшеліктерін ескереді:
Біріншіден, республикада тәуелсіз мемлекеттің құрылымдары- Қорғаныс министрлігі, ұлттық қауіпсіздік органдардың барлау, қарсы барлау қызметтері, Қарулы Күштер, өз дипломатиялық корпусы т.б. болмады.
Екіншіден, ашық теңізге шығу мүмкіндігінің болмауы және негізгі қатынас жолдарынан алшақ жатуы республиканың халықаралық экономикалық байланыстарға қатысуын қиындатты.
Үшіншіден,Қазақстанның екі ірі мемлекет – Ресей мен Қытайдың арасында жатуының өзіндік ықпалы болды.
Төртіншіден, Қазақстан халқының этникалық құрамының әркелкілігі де республиканың сыртқы саяси жағдайына әсер етті.
1993 ж. Қазақстан Републикасының 1993-2005 жж. арналған ұлттық қауіпсіздігінің Стратегиясының және Қазақстанның алғашқы әскери доктринасы қабылданды. Қорғаныс стратегиясы негізінде өз қарулы күштерін құратындығын жариялады.
1998 ж. «Қазақстан Республиканың ұлттық қауіпсіздігі туралы» Заң қабылданып,онда Қазақстанның ұлттық мүдделері жария етілді:
  -адам және азамат құқықтары мен бостандықтары қамтамасыз ету;
 -елде қоғамдық келісім мен саяси тұрақтылығы сақтау;
 -Қазақстан хадқының мүддесі үшін экономиканы дамыту;
 - Қазақстандық патриотизмді тәрбиелеу және Қазақстан халықтарының бірлігін сақтау;
 - Қазақстан Республиканың конституциялық құрылысының беріктігін қорғау;
 - Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери дайындығын қамтамасыз ету;
 -серіктестік негізінде халықаралық  ынтымақтастық  дамыту.
1992 ж. Қазанында  Н.Назарбаев алғаш рет БҰҰ мінбесінен сөз сөйлеп, алғашқы сыртқы саяси бастамаларын жария етті. Ол жыл сайын мемлекеттердің әскери шығындарын бір пайызға азайта отырып, босаған қаржыны БҰҰ-ның бейбітшілік сақтау қорына аударып отыруды ұсынды.
Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясатының бағыттары белгіленді;
1.	«ТМД». Бұл бағыттағы басты серіктес Ресей болып танылды.
2.	«Азия-Тынық мұхит аймағы». Басым бағыт – Сеул- Пекин – Токио. Бұл бағыттағы басты мақсат-алдыңғы қатарлы технологияларға қол жеткізуге, несие алу, қазақстандық тауарларды өткізу.
3.	«Азия». Бұл жерде Түркиямен қарым-қатынасқа басты назар аударылды.
4.	«Еуропа». Басты бағыт – Германия Федеративтік Республика.
5.	«Америка». Басты назар дамыған мемлекеттердің бірі АҚШ. Тәуелсіздік жылдары Қазақстан көптеген халықаралық актілерді бекітті; 1949 ж. Соғыс  құрбандарын қорғау туралы Женева конвенциясын, 1951 ж. Босқындар туралы Конвенцияны, 1953 ж. Әйелдердің саяси құқықтары туралы Конвенция және т.б.
Тәуелсіздік жарияланған күннен бастап Қазақстанның алдында тұрған күрделі мәселелердің бірі – республика территориясындағы ядролық қару мәселесі. 
КСРО ыдырағаннанткейін ядорлық мемлекет статусын Ресей, Украина және Белорусиямен  қатар Қазақстан да алды.Ядорлық қарудың болуының Қазақстан үшін  оң және теріс жақтары да болды.
Оның игі жақтары: ядорлық қарудың болуы Қазақстанның халықааралық аренадағы рөлін арттырды; көрші ірі ядролық державалар-Ресей мен Қытаймен тең дәрежелері қарым-қатынас орнатуға негіз бола алды.
Сонымен қатар ядорлық қарудың болуы Қазақстан үшін қосымша қиындықтар да туғызды. Республикада ядролық қару  шығарудың  толық циклы болған жоқ; сол қаруға бақылау жасап, қолданатын өз мамандары мүлдем болған жок; ядорлық-ракеталық кешенді қаржыландыру Қазақстан экономикасы үшін мүмкін емес жағдай болды.
Сонымен бірге бірқатар сыртқы саяси себептер де Қазақстанның шын мәнінде ядролық мемлекетке айналуына кедергі келтірді. Ең алдымен Ресей,сондай-ақ АҚШ тарапынан көрсетілген қарсылық және ашық қысым. Соның нәтижесінде 1992 ж. 2 шілдесінде Қазастан ядролық қарудан  толықтай бастартып,Лиссабон хаттамасына қол қойды. 1995 ж. Мамырында ең соңғы ядролық ракеталар республика территориясынан шығарылып, Қазақстан іс жүзінде ядролық қарусыз мемлекетке айналды.
1992 ж. Ташкентте ТМД құрамында алты мемлекет; Армения,Қазақстан,Қырғызстан,Ресей,Тәжікстан және Өзбек Ұжымдық қуіпсіздік туралы шарттқа қол қойды. 1993 ж. Шартқа Әзербайжан,Грузия,Белоруссия қосылды.
Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі құрылып,ол ТМД елдері арасындағы ұжымдық қауіпсіздік жүйесін реттеп отыратын саяси органдарға айналды.
1996 ж. Шанхайда (Қытай) Қазақстан, Қырғызстан, Қытай, Ресей және Тәжікстан арасында ортақ шекара аймағындағы әскери салада сенімді арттыру мәселесі талқыланды. Кейіннен Шанхай ұйымына  Өзбекстан да енді.
	Қазіргі кезеңде Қазақстан тәуелсіздіктің алғашқы жалдары белгіленген сыртқы саясаттың басты бағыттарын іс жүзінде асырып келеді.